عدل و اقتصاد - در ونزوئلا در روی همان پاشنه قبلی می‌چرخد؟

سه ماه پس از سقوط و بازداشت نیکلاس مادورو، ونزوئلا نه در مسیر دموکراسی، که در جاده‌ای لغزنده گام برمی‌دارد.

دلسی رودریگز که زمانی در سایه‌ مادورو بود، اکنون در جایگاه رئیس‌جمهور موقت، دست به پاک‌سازی گسترده‌ وفاداران پیشین زده و هم‌زمان، با چراغ سبز دونالد ترامپ، قفل‌های صنعت نفت را به روی شرکت‌های آمریکایی گشوده است. همه اینها در شرایطی اتفاق می‌افتد که واشنگتن و کاراکاس در سکوتی معنادار درباره برگزاری انتخابات به سر می‌برند. اگرچه بازگشت پروازها و لغو برخی انحصارات نفتی، بارقه‌هایی از تغییر اقتصادی را نشان می‌دهد، اما زندگی عادی در ونزوئلا با وضعیت نرمال فاصله قابل توجهی دارد و برخلاف تصور اولیه، تغییر شگرفی در زمینه اقتصاد و آسان‌شدن زندگی شهروندان ونزوئلایی دیده نمی‌شود.
برگزاری انتخابات اولویت نیست
با وجود اینکه مخالفان مادورو و جانشین او، دلسی رودریگز، مایل‌اند هرچه زودتر با برگزاری انتخابات همه چیز را زیر و زبر کنند،‌ دولت ونزوئلا و حتی شخص دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، ظاهرا عجله‌ای برای استقرار دولتی دموکراتیک و برآمده بر آرای شهروندان در یک انتخابات آزاد ندارد. آنها حتی با گذشت بیش از سه ماه از دستگیری نیکلاس مادورو، در مورد زمان‌بندی انتخابات یا آمادگی برای آن کلمه‌ای حرف نزده‌اند. اقتدارگرایی در ونزوئلا نه‌تنها به پایان نرسیده، بلکه جان تازه‌ای گرفته و در حال حذف نیروهای دموکراتیک است. رودریگز بدون اینکه میلی به برگزاری انتخابات از خود نشان بدهد، با انتصاب افراد نزدیک به خود، قدرتش را تثبیت می‌کند. این رخداد بدون اطلاع واشنگتن رخ نمی‌دهد؛ بلکه به نظر می‌رسد دونالد ترامپ هم مشتاق است تا انتقال قدرت در ونزوئلا در همین وضعیت فعلی فریز شده و به اهداف سیاسی خود در کاراکاس دست پیدا کند.
پاک‌سازی بزرگ در کاراکاس
هرچند دلسی رودریگز ۵۸‌ساله زنی است که در سیستم چاویسم بالید و به معاونت رئیس‌جمهور ونزوئلا رسید، اما گزارش‌ها حاکی از آن است که او یک پاک‌سازی جدی را در دولت و نزدیکان آن آغاز کرده است. در حقیقت در کاراکاس هرکسی که به نیکلاس مادورو نزدیک بوده یا وابستگی به امپراتوری او داشته، خود را در خطر بازداشت می‌بیند. سرنوشت نزدیکان به مادورو این روزها برکناری، بازداشت در خانه یا زندگی در ترس و وحشت است. الیگارش‌های نزدیک به خانواده مادورو که بخش عمده ثروت را تا سه ماه و نیم قبل در دست داشتند، حالا از خانه‌هایشان ربوده می‌شوند و هیچ‌کس به رسانه‌ها و افکار عمومی در مورد این رخدادها پاسخی نمی‌دهد. همه اینها در حالی رخ می‌دهد که دلسی رودریگز در زمان انتخاب به‌ عنوان رئیس‌جمهور موقت ونزوئلا، بازداشت مادورو را غیرقانونی دانسته و حمله ایالات متحده را محکوم کرده بود و تلاش داشت نشان دهد از سیاست‌های دولت مادورو عبور نخواهد کرد. بنا بر آنچه نیویورک‌تایمز نوشته، در سه ماهی که از بازداشت مادورو گذشته است، رودریگز ۱۷ وزیر را تغییر داده، فرماندهان نظامی را جابه‌جا کرده و دیپلمات‌های جدیدی منصوب کرده است. او همچنین بازداشت دست‌کم سه تاجر مرتبط با مادورو را نظارت کرده، چند نفر از بستگان او را برکنار کرده و بیشتر اعضای خانواده‌ مادورو را از قراردادهای نفتی کنار گذاشته است. بحران وقتی جدی‌تر می‌شود که بدانیم دلسی رودریگز، وابستگان به مادورو را نه با افرادی شایسته، بلکه با افراد و گروه‌های نزدیک به خود جایگزین کرده است. رسانه‌های آمریکایی می‌گویند دولتی که رودریگز در رأس آن قرار دارد، حتی از مادورو هم پلیسی‌تر است. برخی از شهروندان این کشور مخفیانه گفته‌اند حس می‌کنند مدام تحت ‌نظر پلیس مخفی قرار دارند.
ترامپ از شرایط فعلی راضی است
آنچه‌ دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده‌ از ونزوئلا انتظار دارد، نفت است و به این خواسته خود رسیده است. این کشور بزرگ‌ترین ذخیره نفت جهان را در اختیار دارد و ترامپ پس از حمله به آن و بازداشت مادورو ابایی از آن نداشته تا اعلام کند این راه را برای تصرف نفت ونزوئلا آمده است. دلسی رودریگز تلاش دارد مسائل مربوط به نفت را به عنوان یک پیروزی به ونزوئلایی‌ها بقبولاند و می‌گوید این کشور در بازار نفت جهانی حضوری مؤثر و پررنگ دارد. چنین ادعایی در حالی مطرح می‌شود که طرفداران مادورو معتقدند رودریگز نفت را دودستی تقدیم آمریکایی‌ها کرده است، به‌ویژه آنکه دولت ترامپ گفته قراردادی را با مبلغ سه میلیارد دلار با ونزوئلا بسته است. عواید ناشی از فروش نفت هم قرار است به حساب کنترل‌شده از سوی وزارت خزانه‌داری ایالات‌ متحده واریز شود. مجموع این امور بسیاری را به روند فعلی بدبین کرده است. آیا رودریگز می‌خواهد ونزوئلا را به آمریکایی‌ها واگذار کند؟ این سؤال را حامیان دولت قبل و مخالفان امپریالیسم و طرفداران چاویسم به دفعات از خود و دیگران می‌پرسند. آنها به‌شدت به دلسی رودریگز بی‌اعتمادند و البته به‌ندرت جرئت می‌کنند نظراتشان را از داخل کشور با صدای بلند اعلام کنند. درون حزب حاکم ونزوئلا برای کسانی که اندک وفاداری به مادورو احساس می‌کنند، سؤال بزرگ آن است که آیا رودریگز به سبب تماس‌های جسته و گریخته با واشنگتن، پیش از حمله از رخدادهای پیش‌رو آگاه بوده و خود را برای برعهده‌گرفتن سمت تازه آماده کرده است یا نه؟
اوضاع کاملا سیاه نیست
دلسی رودریگز طرفدارانی هم دارد. مخالفان مادورو، معتقدند هرچند اوضاع زندگی روزمره در ونزوئلا تغییر چندانی نداشته و کماکان کمبودهای وسیعی وجود دارد، اما ترجیح می‌دهند با تحولات پیش بروند. از آنجایی که دلسی حمایت تمام و کمال برادرش را در مجلس ملی ونزوئلا دارد، توانسته در زمانی محدود خود را به‌ عنوان رئیس‌جمهور ونزوئلا جا بیندازد.
یک گام امیدوارکننده دیگر مربوط به اصلاحات قانونی اندک است که از سوی دولت رودریگز و حامیانش یک پیروزی شگفت‌انگیز معرفی می‌شود. اولین تحول مهم، اصلاح قانون اساسی هیدروکربن‌ها بود که در ۲۹ ژانویه تصویب شد. این قانون اجازه می‌دهد شرکت‌های خصوصی و خارجی در اکتشاف، تولید و فروش نفت فعالیت کنند. پیش از این، این صنعت کاملا در انحصار دولت بود و اکنون برای نخستین بار از زمان ملی‌سازی صنعت نفت در سال ۱۹۷۶، شرکت‌های خارجی می‌توانند مالکیت اکثریتی در شرکت‌های نفتی ونزوئلا داشته باشند. مخالفان مادورو و سیاست‌های او این گام را مثبت می‌دانند؛ هرچند به نظر بسیاری از ونزوئلایی‌ها این میزان از وادادگی حتی اگر سود موقت اقتصادی داشته باشد، نباید مثبت ارزیابی شود.
دومین تغییر بزرگ در فوریه با تصویب قانون عفو برای هم‌زیستی دموکراتیک رخ داد. این قانون بسیاری از جرائم سیاسی دوران حاکمیت چاویسم از ۱۹۹۹ تا ۲۰۲۶ را مشمول عفو می‌کند و در همان ابتدا منجر به آزادی چندین زندانی سیاسی شد. مسئله بعدی که دولت فعلی روی آن مانور می‌دهد و از این طریق به دنبال مشروعیت است، برقراری روابط نزدیک با ایالات متحده است. حالا نه‌تنها سفارت این کشور در کاراکاس کار خود را آغاز کرده، بلکه پروازها هم از سر گرفته شده‌اند. از نظر اقتصادی هنوز اوضاع تفاوت چشمگیری با گذشته ندارد؛ با این حال برخی از ناظران معتقدند همکاری ونزوئلا با سرمایه‌گذاران خارجی می‌تواند گره‌های کور این اقتصاد را باز کند. با همه این تبلیغات، صداهایی که شنیده می‌شود نشان می‌دهد خیابان‌ها آرام‌تر شده‌اند. دولت تا حد زیادی از بازداشت‌های گسترده و خودسرانه عقب‌نشینی کرده و تمرکز خود را روی نخبگان دولت مادورو و پاک‌سازی آنها گذاشته است. با این حال خدمات دولتی و شرایط اقتصادی وخیم مردم تغییر زیادی نکرده است. سه ماه زمان زیادی برای نتیجه‌گیری قطعی نیست و هنوز هم ممکن است برای آمریکا، حکومت جدید یا حتی مردم مشکلات متعددی پیش بیاید یا اوضاع سخت‌تر از پیش شود.