عدل و اقتصاد - اختلال تنگه هرمز؛ بنادر خزر می‌توانند گره‌گشای محاصره دریایی باشند؟

اختلال تنگه هرمز؛ بنادر خزر می‌توانند گره‌گشای محاصره دریایی باشند؟

در پی اختلال در تنگه هرمز و محدودیت تجارت دریایی، توجه به بنادر خزر افزایش یافته است؛ طبق گفته کارشناسان این حوزه بنادر شمال کشور می‌تواند گره‌گشای محاصره دریایی و مسیر جایگزین تجارت باشند.

با تشدید تنش‌های ژئوپلیتیکی و محدودیت‌های اعمال‌شده در تنگه هرمز، یکی از حیاتی‌ترین شریان‌های تجارت جهانی، اکنون مسئله دسترسی ایران به مسیرهای جایگزین برای تداوم صادرات و واردات بیش از هر زمان دیگری به یک ضرورت راهبردی تبدیل شده است. در چنین شرایطی، نگاه‌ها به سمت بنادر شمالی کشور در حاشیه دریای خزر معطوف شده؛ ظرفیتی که سال‌ها کمتر مورد توجه بوده اما اکنون می‌تواند به‌عنوان یک سوپاپ اطمینان در برابر فشارهای خارجی ایفای نقش کند.
هرمز؛ گلوگاه اقتصاد جهانی در تلاطم بحران
مسعود پل‌مه، دبیر انجمن کشتیرانی و خدمات وابسته، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به جایگاه راهبردی تنگه هرمز، اظهار کرد: تنگه هرمز یک گلوگاه استراتژیک اقتصادی، جغرافیایی و نظامی است که حتی بدون انسداد قطعی نیز اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار داده و موجب افزایش نرخ تمام‌شده کالاها شده است.
وی افزود: اگر سناریوی انسداد کامل در تنگه هرمز رخ دهد، بین ۲۰ تا ۳۰ درصد حامل‌های انرژی مورد مصرف جهان دچار اختلال جدی خواهد شد و این مسئله می‌تواند قیمت نفت را از حدود ۱۱۵ دلار به ۲۰۰ دلار در هر بشکه افزایش دهد.
پل‌مه با تأکید بر پیامدهای چندلایه این وضعیت تصریح کرد: در صورت تشدید محدودیت‌ها، نه‌تنها اقتصاد جهانی دچار اختلال می‌شود بلکه روند تولید و تجارت نیز با کاهش جدی مواجه خواهد شد. سهم خلیج فارس از تجارت جهانی بیش از ۲۰ درصد است و سالانه بیش از ۱۶۰۰ میلیارد دلار تبادلات مالی در این منطقه انجام می‌شود که در هفته‌های اخیر این روند با اختلال جدی مواجه شده است.
تجارت جهانی روی آب؛ ضرورت دسترسی به مسیرهای دریایی
در همین راستا، حسن بیک‌محمدلو، رئیس سابق کمیته توسعه دریامحور مجمع تشخیص مصلحت نظام نیز با اشاره به وابستگی شدید تجارت جهانی به دریا، گفت: نزدیک به ۹۰ درصد جریان تجاری جهان از طریق دریا انجام می‌شود و دسترسی به مسیرهای دریایی یکی از مهم‌ترین عوامل قدرت اقتصادی کشورهاست.
وی افزود: ایران از یک سو به آب‌های جنوبی و شمالی دسترسی دارد و از سوی دیگر، تنگه هرمز به‌عنوان اتصال‌دهنده خلیج فارس به دریای عمان، جایگاهی راهبردی دارد.
بیک‌محمدلو با اشاره به عبور روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز تأکید کرد: اهمیت این تنگه به‌گونه‌ای است که حدود ۲۰ درصد نفت خام جهان و مشتقات نفتی و همچنین ۱۵ درصد مواد شیمیایی، کودها و محصولات پایه‌ای مانند اوره از این مسیر عبور می‌کند.
وی در پایان گفت: عبور روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام از تنگه هرمز، نقشی تعیین‌کننده در ثبات قیمت جهانی نفت دارد؛ به‌طوری که هرگونه تغییر در قیمت نفت، تأثیر مستقیمی بر تولید جهانی و اقتصاد کشورها می‌گذارد.
بنادر شمالی؛ ظرفیت مغفول اما حیاتی
در شرایطی که دسترسی به آب‌های جنوبی با محدودیت مواجه شده، بنادر شمالی ایران در حاشیه دریای خزر می‌توانند نقش مکمل و حتی جایگزین نسبی را ایفا کنند. بنادر انزلی، امیرآباد، نوشهر و کاسپین از جمله مهم‌ترین بنادر فعال در این منطقه هستند که هر یک دارای ظرفیت‌های قابل توجهی در حوزه تخلیه و بارگیری کالا، ترانزیت و اتصال به شبکه‌های حمل‌ونقل داخلی هستند.
بندر امیرآباد به‌عنوان بزرگ‌ترین بندر حاشیه خزر در ایران، با برخورداری از اسکله‌های متعدد، خطوط ریلی متصل به شبکه سراسری و ظرفیت بالای انبارداری، یکی از مهم‌ترین گزینه‌ها برای جبران بخشی از محدودیت‌های جنوب کشور محسوب می‌شود. این بندر قابلیت جابه‌جایی میلیون‌ها تن کالا در سال را دارد و می‌تواند به‌عنوان هاب ترانزیتی در کریدور شمال-جنوب ایفای نقش کند.
بندر انزلی نیز با قرارگیری در منطقه آزاد و دسترسی به بازارهای کشورهای حاشیه خزر، از ظرفیت‌های ویژه‌ای برای توسعه تجارت برخوردار است. وجود زیرساخت‌های لجستیکی و نزدیکی به مراکز صنعتی، این بندر را به یکی از نقاط کلیدی در زنجیره تأمین کالا تبدیل کرده است.
از سوی دیگر، بندر کاسپین به‌عنوان یکی از پروژه‌های جدیدتر، با هدف توسعه تجارت دریایی در منطقه آزاد انزلی ایجاد شده و می‌تواند در آینده نقش پررنگ‌تری در جابه‌جایی کالا ایفا کند.
چالش‌های عملیاتی؛ از محدودیت عمق تا ناوگان
با وجود این ظرفیت‌ها، بنادر شمالی کشور با چالش‌هایی نیز مواجه هستند که نمی‌توان از آن‌ها چشم‌پوشی کرد. محدودیت عمق آبخور در دریای خزر باعث می‌شود کشتی‌های بزرگ امکان تردد نداشته باشند و این موضوع حجم جابه‌جایی کالا را نسبت به بنادر جنوبی کاهش می‌دهد.
همچنین ناوگان کشتیرانی در دریای خزر به‌طور نسبی محدودتر از آب‌های آزاد است و این مسئله نیازمند سرمایه‌گذاری جدی در توسعه کشتی‌های مناسب برای این پهنه آبی است. از سوی دیگر، اتصال کامل و یکپارچه زیرساخت‌های ریلی و جاده‌ای به بنادر شمالی همچنان در برخی نقاط با کاستی‌هایی همراه است که باید در کوتاه‌مدت برطرف شود.
کریدور شمال - جنوب؛ فرصت راهبردی در دل بحران
یکی از مهم‌ترین مزیت‌های بنادر شمالی ایران، قرارگیری در مسیر کریدور بین‌المللی شمال - جنوب است؛ مسیری که هند را از طریق ایران به روسیه و اروپا متصل می‌کند. در شرایط فعلی، فعال‌سازی کامل این کریدور می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در دور زدن محدودیت‌های ناشی از تنگه هرمز ایفا کند.
این کریدور با ترکیب حمل‌ونقل دریایی، ریلی و جاده‌ای، امکان انتقال کالا از بنادر جنوبی به شمال و سپس به کشورهای همسایه را فراهم می‌کند و بالعکس. توسعه این مسیر نه‌تنها به افزایش درآمدهای ترانزیتی ایران کمک می‌کند بلکه جایگاه ژئوپلیتیکی کشور را نیز تقویت خواهد کرد.
تغییر پارادایم در سیاست‌گذاری دریایی
کارشناسان معتقدند شرایط فعلی می‌تواند به‌عنوان یک نقطه عطف در بازنگری سیاست‌های دریایی کشور تلقی شود. تمرکز صرف بر بنادر جنوبی در سال‌های گذشته باعث شده ظرفیت‌های شمالی کمتر مورد بهره‌برداری قرار گیرد، در حالی که اکنون ضرورت ایجاد توازن در توسعه بنادر بیش از گذشته احساس می‌شود.
در همین راستا، توسعه زیرساخت‌های بندری، افزایش عمق اسکله‌ها، نوسازی ناوگان دریایی و تقویت ارتباطات لجستیکی باید در اولویت سیاست‌گذاران قرار گیرد.
شمال به‌عنوان مسیر مکمل، نه جایگزین کامل
در نهایت باید تأکید کرد که بنادر شمالی ایران هرچند نمی‌توانند به‌طور کامل جایگزین بنادر جنوبی و تنگه هرمز شوند، اما می‌توانند نقش مهمی در کاهش فشارهای ناشی از محدودیت آب‌های آزاد ایفا کنند.
شرایط کنونی نشان می‌دهد که تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری و استفاده از تمامی ظرفیت‌های جغرافیایی کشور، یک الزام راهبردی است؛ الزامی که در صورت تحقق، می‌تواند ایران را در برابر تکانه‌های خارجی مقاوم‌تر کرده و جایگاه آن را در معادلات منطقه‌ای و جهانی ارتقا دهد.