در حالی که بازار غیررسمی ارز نوسانات معناداری را تجربه می‌کند، رواج پدیده عجیبی تحت عنوان «تفاوت نرخ دلار بازار با فروش اسکناسی دلار» توجه‌ها را به خود جلب کرده است.

طی هفته‌های اخیر، رصدهای میدانی از لایه‌های غیرشفاف بازار ارز حاکی از شکل‌گیری یک نرخ متفاوت برای معاملات «اسکناس‌ محور» است. مشاهدات نشان می‌دهد که نرخ معامله دلار در قبال تحویل ایران‌ چک‌های یک میلیون تومانی و ۵۰۰ هزار تومانی، با نرخ بازار آزاد فاصله چشمگیری پیدا کرده است؛ به طوری که در برخی محافل غیررسمی، تمایل برای واگذاری ارز با نرخ‌های بسیار پایین‌تر در ازای دریافت نقدینگی فیزیکی مشاهده می‌شود.

به عنوان مثال در حالی که هم اکنون هر دلار آمریکا در بازار آزاد (میدان فردوسی و سبزه میدان) در بازه قیمتی ۱۵۴ تا ۱۵۸ هزار تومان معامله می‌شود، برخی افراد هر دلار آمریکا را با مبالغی در بازه قیمتی ۱۲۵ تا ۱۳۰ هزار تومان به افراد می‌فروشند، اما به شرطی که مبلغ پرداختی تنها به شکل ایران چک‌های یک میلیون تومانی و ۵۰۰ هزار تومانی باشد!
ارزش‌گذاری نقدینگی درشت در بازارهای غیر شفاف
این تفاوت فاحش قیمت میان دلار نرخ آزاد و دلار معاوضه شده با اسکناس‌های درشت ریالی، به نظر می‌رسد که ریشه در نیاز برخی شبکه‌های خاص به نقدینگی فیزیکی و حذف ردپای تراکنش‌های بانکی دارد. در لایه‌هایی از اقتصاد که تمایلی به ثبت شدن در سامانه‌های نظارتی وجود ندارد، ایران‌چک‌های جدید عملاً به عنوان یک «ابزار تسهیل‌گر» عمل می‌کنند که هزینه و حجم جابه جایی پول را به شدت کاهش داده‌اند.
آلبرت بغزیان - کارشناس اقتصادی - در این باره به ایسنا گفت: ماهیت معاملات غیرشفاف به گونه‌ای است که یا بر پایه ارز شکل می‌گیرد یا ریال نقد. حالا هرچه این ریال در قطعات درشت‌تری عرضه شود، لجستیک و جابه جایی آن تسهیل شده و ریسک‌های انتقال برای فعالان این حوزه کمتر می‌شود. در شرایطی که نظارت‌های بانکی بر تراکنش‌های دیجیتال تشدید شده، تقاضا برای اسکناس درشت در برخی مناطق خاص و چرخه‌های غیررسمی به شدت بالا رفته است.
چالش زمان‌بندی در توزیع ایران‌چک‌ها
بغزیان با انتقاد از زمان‌بندی ورود این ابزارهای پولی به چرخه مبادلات اظهار کرد: در حالی که الگوی مصرف مردم به سمت بانکداری الکترونیک و پرداخت‌های آنلاین تغییر کرده، اصرار بر توزیع اسکناس‌های درشت در این مقطع، ضرورت کارشناسی نداشت. این اقدام ناخواسته بستری را فراهم کرده که نقدینگی به جای گردش در خدمت تولید، در خدمت معاملات خارج از شبکه و غیرشفاف قرار بگیرد. معرفی این موضوع به عنوان یک دستاورد پولی در شرایط فعلی، جای تامل دارد.
شکاف قیمتی؛ پاداش به پنهان‌کاری مالی
تحلیلگران اقتصادی بر این باورند وقتی واسطه‌ها حاضرند ارز خود را با تخفیف‌های کلان نسبت به قیمت بازار آزاد واگذار کنند تا فقط «اسکناس نقد درشت ریالی» دریافت کنند، یعنی ارزش غیرقابل ردیابی بودن این پول برای آن‌ها فراتر از سود حاصل از تفاوت قیمت دلار است. این مسئله نشان‌دهنده رسوب نقدینگی جدید در بخش‌هایی است که هدف‌شان دور زدن نظارت‌های مالی و فعالیت در محیط‌های غیررسمی است.
به نظر می‌رسد سیاست‌گذار پولی باید علاوه بر مدیریت حجم نقدینگی، بر «کیفیت نقدینگی» و شبکه توزیع خروجی‌های نقدی بانک‌ها نیز نظارت دقیق‌تری اعمال کند تا این سرمایه‌ها بجای تسهیل امور معیشتی مردم، به محرکی برای فعالیت‌های غیرمولد در حاشیه بازار تبدیل نشود.