عدل و اقتصاد - راز ارزانی تاکسی‌ آنلاین

کاهش درآمد و تعدیل‌ها از یک‌سو باعث افزایش تعداد «راننده‌ها» شده و از سوی دیگر تعداد «مسافرها» را کاهش داده است

قیمت سفر با «تاکسی‌آنلاین» در تهران بین ۲۵ تا ۴۲درصد برای برخی استفاده‌کنندگان منظم از این وسیله حمل‌ونقل شهری کاهش یافته است؛ آن هم به‌رغم افزایش متوسط ۴۱درصدی هزینه نگهداری خودرو. بررسی‌های «دنیای‌اقتصاد»، سختی معیشت را علت اصلی این پارادوکس می‌داند که همزمان باعث افزایش راننده‌ها و کاهش مسافران شده است.

گروه مسکن و شهری: بازار تاکسی‌های آنلاین در شهر تهران طی هفته‌های گذشته از «شروع به کار نسبی فعالیت‌ها در سال1405» شاهد دو چرخش کاملا محسوس و قابل‌تامل بوده است؛ کاهش «قیمت سفر» و افزایش «کیفیت خودروها». نتایج تحقیقات میدانی «دنیای‌اقتصاد» از آنچه در این بازار رخ داده، حاکی است: به‌رغم افزایش متوسط 41درصدی «هزینه‌های تعمیر و نگهداری خودرو» طی یک‌سال گذشته، در حال حاضر قیمت سفر با «تاکسی اینترنتی» در تهران برحسب ساعات مختلف و مبادی و مقاصد متفاوت از 25 تا 42درصد نسبت به نیمه دوم سال گذشته کاهش پیدا کرده است. این نرخ کاهش هزینه، بر اساس مشاهدات و پرسش از شهروندان تهرانی «مشتری دائمی این بازار» در مسیرهای مختلف بین کار و منزل و برعکس و همچنین رفت‌وآمد روتین بین منزل و محل دریافت خدمات ورزشی و آموزشی، برآورد شده است. در عین حال، گروهی از «استفاده‌کنندگان منظم» تاکسی‌های اینترنتی که محل سکونتشان، منطقه یک تهران است هنوز «کاهش قیمت» را احساس نکرده‌اند؛ اما در عین حال، افزایش آنچنانی هزینه هم برای سفرهای آنها نسبت به سال گذشته اتفاق نیفتاده است. بررسی‌های «دنیای‌اقتصاد» از مقایسه «رشد هزینه سرویس‌دهی» برای رانندگان تاکسی اینترنتی و «کاهش قیمت سفر» در این بازار نشان می‌دهد، این دوگانه در شرایط عادی رخ نداده است؛ چون مطابق تجربه‌های همه ساله، تورم هزینه‌های خدماتی معمولا به افزایش بهای خدمت منجر می‌شود؛ پس‌چرا این بار اتفاق دیگری رخ داده است؟

راننده «زیاد» شده، مسافر «کم»

دوگانه «رشد هزینه» و «کاهش قیمت» در بازار تاکسی‌های آنلاین را باید در مسیر «اتفاقات سختی که در معیشت خانوارها و شهروندان تهرانی» در یک‌سال اخیر و به ویژه ماه‌های گذشته رخ داد، ردیابی کرد تا بتوان به علت یا علل احتمالی آن را پی برد. بررسی‌های «دنیای‌اقتصاد» از تغییر چهره اقتصادی بازار تاکسی‌های آنلاین نشان می‌دهد، افزایش تورم عمومی و سخت‌تر شدن شرایط زندگی از بابت «جور کردن بودجه خرید» برای «تامین سبد مصرف» به ویژه با سه‌رقمی‌شدن نرخ تورم خوراکی‌ها در فروردین امسال، بخش‌ قابل‌توجهی از شهروندان به «محدودسازی» هزینه‌های زندگی‌شان و حذف یکسری فاکتورها از طریق تغییر اجباری در سبک‌زندگی خود روآوردند. تجدیدنظر اقتصادی در نحوه «جابه‌جایی‌های روزانه در سطح شهر»، یکی از همین تغییرات است که باعث «کاهش نسبی» تقاضای سفر با تاکسی‌آنلاین در پایتخت شده است.
کاهش مسافر در این بازار را رانندگان این تاکسی‌ها تایید می‌کنند. همزمان با این تغییر در حجم تقاضای سفر با تاکسی اینترنتی، همین سختی «معیشت»، سمت عرضه یعنی راننده‌ها را هم تحت‌تاثیر قرار داده است. درآمد کمتر در مقایسه با هزینه‌های بیشتر زندگی باعث «ورود» راننده‌های جدید به بازار تاکسی‌ آنلاین شده است؛ راننده‌هایی با خودروهای نو، شاسی‌بلند و کم‌کارکرد، آن هم نه مثل قبل، از سمت دارندگان خودروی حومه‌نشین از طبقات متوسط رو به بالای جامعه‌شهری ساکن شهر تهران. برآیند «مسافر کمتر، راننده بیشتر» اکنون اثر خود را بر «قیمت سفر با تاکسی» به شکل کاهش نسبی یا عدم افزایش منعکس کرده است.

تحریک توأم عرضه و تقاضا به نفع «کاهش قیمت»

نیما نامداری، کارشناس اقتصاد دیجیتال و صاحب‌نظر در حوزه فعالیت‌های استارت‌آپی و آنلاین، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد»، درباره آنچه به شکل شهودی به‌عنوان تحولات جدید در بازار تاکسی‌های اینترنتی رخ داده است، اعلام کرد: به نظر می‌رسد با مجموعه‌ای از اتفاقات، هر دو سمت عرضه و تقاضا در این بازار در ماه‌های اخیر به نفع «کاهش قیمت» تحریک شده‌اند. در سمت عرضه، 4دلیل را می‌توان برای افزایش تعداد راننده‌های این تاکسی‌ها شناسایی و مطرح کرد؛ بیکاری‌ها و تعدیل‌هایی که در ماه‌های گذشته به‌دلیل شرایط سخت کسب‌وکارها رخ داد، کاهش درآمد در فعالیت‌های واحدهای صنفی و خرده‌فروشی‌ها و تجاری‌ها، قطعی اینترنت و افت فروش کسب‌وکارهای آنلاین و همچنین کاهش نسبی ترافیک در معابر شهر تهران به‌دلیل تعطیلی‌ و دورکاری مراکز تحصیلی و دستگاه‌ها و شرکت‌ها. مجموعه این عوامل باعث شده اولا عرضه تاکسی در بازار سفرهای آنلاین افزایش پیدا کند و دوم اینکه، یک راننده در ساعات کار روزانه‌اش بتواند به‌دلیل خلوتی نسبی خیابان‌ها سفرهای بیشتری را تقبل کند. در این حالت، قیمت‌هایی که در بازار تاکسی‌ آنلاین براساس این تغییرات کشف و به مسافر پیشنهاد می‌شود کاهش پیدا کرده یا دست‌کم نسبت به سال گذشته که این شرایط برقرار نبود، افزایش نیافته است.
در سمت تقاضا یعنی مسافران متقاضی تاکسی آنلاین نیز در درجه نخست، «دغدغه‌های مالی و اقتصادی» خانوارها با توجه به شرایط نااطمینانی نسبت به آینده هزینه‌های زندگی و ترس از بیکارشدن یا افت بیشتر درآمد واقعی، روی «روند استفاده از تاکسی اختصاصی» یا همان تاکسی اینترنتی، اثر مستقیم کاهشی گذاشته است. در کنار این، تعطیلی مدارس حضوری و همین‌طور دانشگاه‌ها،‌ دورکاری بخشی از کارمندان دولتی و خصوصی و همچنین کاهش تهرانگردی و خریدهایی مثل پوشاک یا لوازم‌ خانگی باعث کاهش نسبی تقاضای سفر در این بازار شده است. این دو مجموعه اتفاقات در سمت عرضه و سمت تقاضای سفرهای درون‌شهری در نهایت به نفع مصرف‌کننده نهایی شده است؛ به‌طوری‌که مشاهدات در این بازار از تغییر کاهشی بهای سفر با تاکسی آنلاین حکایت دارد.
نامداری این تجربه جدید از «واکنش لحظه‌ای قیمت» به تغییر جریان عرضه و تقاضا در بازار سفرهای مبتنی بر تاکسی آنلاین را یک درس جدید برای سیاستگذار معرفی می‌کند؛ اینکه بدون مداخله یا تعیین دستوری قیمت برای راننده و پلتفرم‌ها، کرایه تاکسی طبق معادلات بازار «تنظیم» شده و این بار «کاهش» یافته است. پیش‌تر، به‌دلیل «افزایش نسبی» تقاضای سفر با تاکسی آنلاین، قیمت‌ها با مدلی تحت عنوان «گزینه من عجله‌ دارم»، افزایش یافته بود؛ اما با مداخله سیاستگذار، این گزینه حذف شد و تبعات آن در سال‌های اخیر به شکل «کاهش کیفیت تاکسی‌ها» به‌دلیل از «جذابیت افتادن این بازار برای راننده‌ها» بروز پیدا کرد و در نهایت باعث «نارضایتی مصرف‌کننده‌ها» شد. اکنون عدم مداخله دولت، هم کیفیت تاکسی‌ها را در سطح «ورود شاسی‌ بلند‌ها» افزایش داده و در عین حال شرایط اقتصادی بیرونی این بازار باعث «کاهش قیمت سفرها» شده است.

خطر بیکاری شغل‌های خدماتی؛‌ این بار راننده‌ها؟

تا پیش از خیز تورم عمومی به سطح 70درصد و رشد سه‌رقمی «تامین کالری» به‌عنوان «نیاز غیرقابل جایگزین» سبد مصرف خانوار، بخشی از کارمندان برای برقراری تعادل بین هزینه‌ها و درآمدشان، بعداز ساعت کار شغل اول، دست‌کم در مسیر محل‌کار به منزل خود، وارد بازار تاکسی آنلاین می‌شدند و چند ساعتی به عنوان راننده یکی از این پلتفرم‌ها، فعالیت می‌کردند.
دسته دوم راننده‌های این تاکسی‌ها اما کسانی هستند که این فعالیت،‌ تنها شغل آنها به حساب می‌آید؛ این گروه عمدتا ساکن شهرهای اقماری (حومه) تهران هستند که اغلب نیز دارای خودروهای مستهلک یا فرسوده و بسیار پرکارکرد هستند. هزینه سرویس و نگهداری این خودروها اتفاقا در مقایسه با خودروهای نو، قابل‌توجه است. در شرایط فعلی بازار «تعمیر و سرویس‌های دوره‌ای خودرو» و همچنین بازار «فروش قطعات خودرو» که هر دو به شدت با رشد هزینه و کمیابی قطعات روبه‌رو است، اگر تعادل حداقلی بین درآمد تاکسی و هزینه‌های تاکسی برقرار نشود، دسته دوم راننده‌ها یعنی کسانی که تنها شغل‌شان همین بازار است قادر به ادامه فعالیت نخواهند بود. این در حالی است که هزینه‌های دوره‌ای تاکسی دست‌کم روغن و لاستیک برای حومه‌‌نشین‌ها به مراتب زیاد‌تر از تاکسی‌های ساکن شهر تهران است. این موضوع می‌تواند به بیکاری احتمالی بخش دیگری از شغل‌های خدماتی در این دوره منجر شود.