باشگاه خبرنگاران جوان , 26 ارديبهشت 1405 ساعت 11:11

گاهی در میانهٔ جنگ، همه چیز با صدای انفجار آغاز نمی‌شود؛ گاهی یک پیام کوتاه در نیمه‌شب، می‌تواند آرامش یک شهر را به هم بریزد.

گاهی در میانهٔ جنگ، همه چیز با صدای انفجار آغاز نمی‌شود؛ گاهی یک پیام کوتاه در نیمه‌شب، می‌تواند آرامش یک شهر را به هم بریزد. کافی است شایعه‌ای درباره کمبود بنزین، آرد یا روغن در فضای مجازی پخش شود تا ترس، زودتر از واقعیت به خانه‌ها برسد. در جنگ‌های ترکیبی امروز، دشمن فقط زیرساخت‌ها را هدف نمی‌گیرد؛ «اعتماد مردم» و «امنیت روانیِ سفره‌ها» نیز به میدان نبرد تبدیل شده‌اند.

پیامی در یکی از گروه‌های خانوادگی دست‌به‌دست شد: «فردا روغن کمیاب می‌شود؛ هرکس لازم دارد امشب تهیه کند.» چند دقیقه بعد، همان پیام با ادبیاتی هیجانی‌تر در کانال‌ها و گروه‌های دیگر بازنشر شد؛ بعضی‌ها سراسیمه راهی فروشگاه شدند، بعضی مضطرب قیمت‌ها را چک کردند و عده‌ای هم بی‌آنکه مطمئن باشند، پیام را برای دیگران فرستادند. هنوز کمبودی رخ نداده بود، اما صف‌ها شکل گرفت؛ صف‌هایی که پیش از خیابان، در ذهن مردم ساخته شده بودند.
در روز‌هایی که اخبار جنگ و تنش منطقه‌ای ذهن جامعه را حساس‌تر کرده، شایعات معیشتی با سرعت بیشتری اثر می‌گذارند. تجربه نشان داده هم‌زمان با هر خبر نظامی یا امنیتی، موجی از پیام‌ها درباره کمبود سوخت، نایاب شدن کالا‌های اساسی یا افزایش ناگهانی قیمت‌ها در فضای مجازی فعال می‌شود؛ پیام‌هایی که گاهی خودشان بحران می‌سازند، حتی اگر واقعیتی پشت آنها نباشد.
مهندسیِ «هراسِ خرید» در جنگ روانی
هدف این شایعات فقط فروش بیشتر یک کالا نیست؛ هدف، برهم زدن آرامش عمومی و تبدیل نگرانی به رفتار جمعیِ هیجانی است. شایعه‌سازان می‌دانند اگر تنها بخشی از مردم را به سمت خرید هجوم‌وار سوق دهند، همان ازدحام می‌تواند تصویر یک «قحطی قریب‌الوقوع» را در ذهن جامعه ایجاد کند.
در جنگ‌های ترکیبی، گاهی دشمن به‌جای حمله مستقیم، تلاش می‌کند مردم را وادار کند خودشان تعادل بازار را برهم بزنند. کافی است چند کانال پربازدید به‌صورت هماهنگ از «احتمال کمبود سوخت» یا «قطع توزیع کالا» بنویسند؛ در چنین فضایی حتی کسانی که نیاز فوری ندارند نیز برای خرید هجوم می‌برند و همین رفتار هیجانی، کمبود مصنوعی ایجاد می‌کند. بعضی بحران‌ها ابتدا در ذهن شکل می‌گیرند و بعد وارد بازار می‌شوند.
وقتی اضطراب، قدرت تحلیل را خاموش می‌کند
مهدی صادقی، پژوهشگر سواد رسانه‌ای می‌گوید: «شایعات اقتصادی در شرایط جنگی، مستقیماً روی غریزه بقا و ترس از جا ماندن سوار می‌شوند. وقتی فرد می‌بیند دیگران در حال ذخیره‌کردن کالا هستند، ناخودآگاه احساس خطر می‌کند؛ حتی اگر هیچ نشانه واقعی از کمبود وجود نداشته باشد.»
او ادامه می‌دهد: «در وضعیت اضطراب، مغز از تحلیل منطقی فاصله می‌گیرد و واکنش هیجانی جای تصمیم عقلانی را می‌گیرد. به همین دلیل است که گاهی خودِ شایعه، پیش از هر بحران واقعی، بازار را دچار آشفتگی می‌کند.» در چنین شرایطی، آرامش فقط یک توصیه اخلاقی نیست؛ بخشی از امنیت اجتماعی است. جامعه‌ای که در برابر موج شایعات خویشتن‌داری می‌کند، اجازه نمی‌دهد عملیات روانی، معیشت مردم را هدف بگیرد.
شایعات معیشتی چگونه عمل می‌کنند؟
این پیام‌ها معمولاً در زمان‌هایی منتشر می‌شوند که جامعه در وضعیت حساس‌تری قرار دارد:
۱. ساعات پایانی شب؛ زمانی که امکان بررسی فوری خبر کمتر است و اضطراب بیشتر عمل می‌کند.
۲. هم‌زمان با اخبار جنگی یا امنیتی؛ تا ذهن مخاطب آماده پذیرش بحران باشد.
۳. روز‌های تعطیل؛ وقتی مسیر اطلاع‌رسانی رسمی کندتر به نظر می‌رسد.
۴. با ادبیات مبهم و هیجانی؛ مانند «خبر قطعی از یک منبع آگاه» یا «شنیده‌ها از داخل وزارتخانه».
هدف، تزریق حس فوریت است؛ اینکه مخاطب قبل از فکر کردن، واکنش نشان دهد.
در میدان جنگ روانی، تأمل یک سپر است
برای مقابله با این موج‌ها، قبل از هر اقدامی باید خبر را از مراجع رسمی بررسی کرد. مراجعه به سامانه‌های معتبر نظارت بر بازار و صبر چندساعته برای روشن‌شدن واقعیت، می‌تواند جلوی بسیاری از التهاب‌های مصنوعی را بگیرد. تکنیک «صبر ۲۴ ساعته» یکی از مؤثرترین راه‌هاست؛ تجربه نشان داده بخش بزرگی از اخبار معیشتیِ هیجانی، ظرف چند ساعت تکذیب یا بی‌اثر می‌شوند. در بسیاری از موارد، آنچه مردم را گرفتار می‌کند، خودِ کمبود نیست؛ ترسی است که قبل از واقعیت منتشر شده است.
انضباط اقتصادی در سنگر خانواده
در جمع خانواده تبیین کنید که انبار کردن کالا بر اساس شایعه، نه تنها گرهی از کار باز نمی‌کند، بلکه باعث افزایش واقعی قیمت‌ها به دلیل تقاضای کاذب می‌شود. مدیریتِ معیشت یعنی خرید بر اساس «نیاز واقعی»، نه بر اساس «ترسِ تزریقی». خانه‌ای که در آن اخبارِ سفره از مراجع رسمی دنبال شود، هرگز در تلاطم شایعات، برکت خود را از دست نمی‌دهد.
آرامش؛ خط مقدمِ امنیت اقتصادی
در روز‌های جنگ و التهاب، بازنشر هر پیامِ تأییدنشده می‌تواند بخشی از زنجیرهٔ اخلال روانی باشد. کسی که شایعه‌ای درباره بنزین، نان یا کالا‌های اساسی را بدون اطمینان منتشر می‌کند، شاید ناخواسته به همان موجی دامن می‌زند که سفرهٔ مردم را هدف گرفته است.
امروز دفاع فقط در میدان نظامی معنا نمی‌شود؛ حفظ آرامش روانی جامعه هم بخشی از مقاومت ملی است
فراموش نکنیم: دشمن برای خالی‌کردن سفره‌ها، پیش از هرچیز تلاش می‌کند «اطمینان مردم» را هدف بگیرد. جامعه‌ای که اسیر اضطراب نشود، سخت‌تر شکست می‌خورد.