وزارت بهداشت: تا سال 1450 یک‌سوم جمعیت ایران سالمند می‌شوند

علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت با اشاره به آمار سقط جنین در کشور گفت: سال گذشته 67 هزار و 405 مورد سقط در بیمارستان‌ها ثبت شد که حدود 77 درصد آن سقط خودبه‌خودی بوده است.

وی افزود: حدود 14 درصد از این سقط‌ها نیز قانونی بوده و با مجوزهای پزشکی و قضایی انجام شده است. این موارد معمولاً مربوط به ناهنجاری‌های ژنتیکی و کروموزومی است که پس از طی مراحل قانونی و تأیید پزشک قانونی و هیئت‌های قضایی، مجوز سقط صادر می‌شود.
معاون بهداشت وزارت بهداشت ادامه داد: حدود 5 درصد سقط‌ها نیز مربوط به بارداری خارج از رحم بوده و نزدیک به 3 درصد هم بر اساس آمارهای ثبت‌شده، سقط عمدی بوده است.
رئیسی با تأکید بر اهمیت ترکیب سنی جمعیت کشور اظهار کرد: در مطالعات جمعیتی، سن 15 تا 64 سال به‌عنوان جمعیت مولد و فعال در نظر گرفته می‌شود، چرا که افراد زیر 15 سال همچنان نیازمند مراقبت هستند و افراد بالای 65 سال نیز عمدتاً وارد دوره سالمندی و بازنشستگی می‌شوند.
وی افزود: در حال حاضر حدود 69 درصد جمعیت کشور در سن فعالیت و تولید قرار دارند و حفظ این نسبت برای آینده کشور بسیار مهم است. همچنین حدود 22 درصد جمعیت زیر 15 سال و نزدیک به 8 درصد نیز بالای 65 سال سن دارند.
معاون بهداشت وزارت بهداشت با اشاره به جمعیت زنان در سن باروری گفت: حدود 20 میلیون زن در بازه سنی 15 تا 45 سال در کشور زندگی می‌کنند که از نظر علمی و فیزیولوژیک، سن باروری محسوب می‌شود.
رئیسی تصریح کرد: منظور از سن باروری، صرفاً قابلیت فیزیولوژیک است و این موضوع نباید با مباحث اجتماعی مانند کودک‌همسری اشتباه گرفته شود؛ چرا که این بازه سنی یک تعریف علمی و بین‌المللی در منابع پزشکی است.
وی درباره وضعیت سالمندی در کشور اظهار کرد: بر اساس برخی شاخص‌ها افراد بالای 60 سال و در برخی دیگر افراد بالای 65 سال سالمند محسوب می‌شوند. اکنون حدود 11 درصد جمعیت کشور بالای 60 سال سن دارند.
معاون بهداشت وزارت بهداشت ادامه داد: پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد تا سال 1450 سهم جمعیت سالمندی کشور به حدود 21 تا 30 درصد برسد؛ به این معنا که از هر سه نفر، یک نفر سالمند خواهد بود.
رئیسی با اشاره به افزایش امید به زندگی در کشور گفت: پیش از انقلاب امید به زندگی در کشور حدود 50 سال بود اما اکنون این شاخص به حدود 74 تا 76 سال رسیده است و یکی از دلایل افزایش جمعیت سالمندی نیز همین موضوع است.
وی تأکید کرد: مهم‌ترین مسئله در حوزه سالمندی، داشتن سالمندان سالم و فعال است؛ سالمندانی که همچنان توان فعالیت، مدیریت، کار و انتقال تجربه به جامعه را داشته باشند، نه افرادی که با بیماری‌های مزمن و ناتوانی نیازمند مراقبت‌های گسترده شوند.
تک‌فرزندی و تمرکز جمعیت در کلانشهرها تهدیدی برای آینده کشور است
رئیسی با تأکید بر ضرورت سالم و فعال بودن جمعیت سالمندی گفت: اگر جمعیت سالمند دچار بیماری و ناتوانی باشد، هزینه‌های سنگینی به جامعه تحمیل خواهد شد و ممکن است جامعه ظرفیت پذیرش این حجم از سالمندان غیر‌فعال را نداشته باشد.
وی افزود: خوشبختانه در فرهنگ ایرانی همچنان احترام به سالمندان و پیشکسوتان جایگاه ویژه‌ای دارد و خانواده‌ها تلاش می‌کنند از سالمندان خود در خانه نگهداری کنند، اما اگر شرایط به سمتی برود که سالمندان نیازمند نگهداری در خانه‌های سالمندان شوند، آن زمان جامعه با مشکلات جدی‌تری مواجه خواهد شد.
معاون بهداشت وزارت بهداشت با اشاره به یکی از مفاهیم جمعیت‌شناسی اظهار کرد: در این حوزه مفهومی با عنوان "اثر ساندویچی" وجود دارد؛ به این معنا که فردی که تک‌فرزند است یا تنها فرزند خانواده محسوب می‌شود، در آینده میان مراقبت از پدر و مادر سالمند و تشکیل زندگی و رسیدگی به خانواده خود گرفتار می‌شود.
رئیسی ادامه داد: بسیاری از افراد ممکن است به دلیل نگهداری از والدین سالمند، ازدواج نکنند یا در صورت تشکیل خانواده، در انجام همزمان مسئولیت‌های خانوادگی و مراقبت از والدین با چالش مواجه شوند.
وی تصریح کرد: اگر خانواده‌ها چند فرزند داشته باشند، مسئولیت مراقبت از والدین میان فرزندان تقسیم می‌شود و فشار کمتری به یک نفر وارد خواهد شد. به همین دلیل، نگاه ترویج تک‌فرزندی که در مقاطعی نوعی سبک زندگی تلقی می‌شد، می‌تواند در آینده آسیب‌زا باشد.
معاون بهداشت وزارت بهداشت خاطرنشان کرد: در تحلیل مسائل جمعیتی باید همه ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را در کنار یکدیگر در نظر گرفت.
رئیسی با اشاره به توزیع نامتوازن جمعیت در کشور گفت: حدود 50 درصد جمعیت کشور تنها در 20 درصد مساحت ایران، به‌ویژه در کلانشهرهایی مانند تهران، اصفهان، مشهد، شیراز و کرج متمرکز شده‌اند.
وی افزود: این تمرکز جمعیتی علاوه بر مشکلات حوزه سلامت، موجب افزایش فشار در بخش مسکن، اشتغال و هزینه‌های زندگی شده و همین مسائل می‌تواند بر کاهش ازدواج و فرزندآوری نیز تأثیرگذار باشد.
معاون بهداشت وزارت بهداشت ادامه داد: در حال حاضر نرخ شهرنشینی در ایران به حدود 76 درصد رسیده و تنها 24 درصد جمعیت در روستاها زندگی می‌کنند؛ در حالی که متوسط جهانی شهرنشینی حدود 57 درصد است.
رئیسی تصریح کرد: در دهه 60 ترکیب جمعیتی کشور برعکس امروز بود و بخش عمده جمعیت در روستاها زندگی می‌کردند، اما اکنون روند شهرنشینی به‌شدت افزایش یافته است.
وی گفت: استان تهران با حدود 95 درصد بیشترین نرخ شهرنشینی را دارد و استان‌های سیستان و بلوچستان و گلستان به ترتیب با حدود 48 و 54 درصد کمترین میزان شهرنشینی را به خود اختصاص داده‌اند.
معاون بهداشت وزارت بهداشت همچنین مهاجرت را یکی دیگر از عوامل اثرگذار بر جمعیت عنوان کرد و افزود: مهاجرت پدیده‌ای جهانی است و هر ساله بخشی از جمعیت کشورها به دلایل مختلف جابه‌جا می‌شوند.
حل بحران جمعیت فقط با پول ممکن نیست
رئیسی با اشاره به تجربه برخی کشورها در مواجهه با بحران سالمندی گفت: امروز کشورهایی مانند ژاپن با چالش‌های جدی سالمندی دست‌وپنجه نرم می‌کنند و حتی پدیده‌هایی مانند "خانواده اجاره‌ای" در این کشورها شکل گرفته است.
وی افزود: در برخی کشورها مؤسساتی ایجاد شده‌اند که برای مراسم تولد، ازدواج یا همراهی سالمندان، افراد را به‌صورت اجاره‌ای در اختیار مردم قرار می‌دهند تا خلأ تنهایی و نبود خانواده جبران شود.
معاون بهداشت وزارت بهداشت ادامه داد: این اتفاقات نشان می‌دهد که مسئله خانواده فقط اقتصاد نیست؛ انسان علاوه بر نیازهای مادی، به تغذیه عاطفی و معنوی نیز نیاز دارد و اگر این خلأ ایجاد شود، خانواده دچار فروپاشی خواهد شد.
رئیسی تصریح کرد: ارزش خانواده به همان پیوندهای عاطفی و معنوی است وگرنه امکانات مادی و رفاهی در بسیاری از مکان‌ها وجود دارد، اما چیزی که خانواده را متمایز می‌کند همین ارتباط عاطفی است.
وی با تأکید بر ضرورت نگاه علمی به مسئله جمعیت گفت: برای حل مشکلات جمعیتی ابتدا باید مسئله را بپذیریم، سپس با آرامش و به‌دور از هیجان، تحلیل دقیق انجام دهیم، نقاط قوت را تقویت و برای نقاط ضعف برنامه‌ریزی کنیم.
معاون بهداشت وزارت بهداشت افزود: مسائل پیچیده‌ای مانند جمعیت با شعار و هیاهو حل نمی‌شود و باید مبتنی بر علم و همراهی همه دستگاه‌ها پیش برویم.
رئیسی با اشاره به شعار امسال سازمان جهانی بهداشت اظهار کرد: دو کلیدواژه مهم در این شعار وجود دارد؛ "با هم بودن" و "اتکا به علم". این دو اصل در کنار هم می‌توانند مشکلات کشور را حل کنند.
وی ادامه داد: همان‌گونه که اقتدار امروز کشور بر پایه دانش و فناوری شکل گرفته، در حوزه جمعیت نیز باید مبتنی بر علم تصمیم‌گیری کنیم و همه دستگاه‌ها در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
معاون بهداشت وزارت بهداشت تصریح کرد: مسئله جمعیت تنها وظیفه وزارت بهداشت نیست و همه نهادها باید در این زمینه مشارکت کنند.
رئیسی خاطرنشان کرد: در سیاست‌گذاری جمعیتی باید به هزینه‌اثربخشی اقدامات نیز توجه شود و منابع در جایی هزینه شود که بیشترین تأثیر را داشته باشد.
وی افزود: گاهی ساخت یک مهدکودک در محل کار بانوان شاغل یا تأمین خوابگاه متأهلی برای دانشجویان، می‌تواند تأثیر بیشتری بر ازدواج و فرزندآوری داشته باشد تا برخی حمایت‌های پرهزینه دیگر.
معاون بهداشت وزارت بهداشت با اشاره به طرح «کارت امید مادر» گفت: این طرح می‌تواند آغاز خوبی برای حمایت از مادران باشد؛ به‌گونه‌ای که خانواده‌ها احساس کنند در حوزه‌هایی مانند تأمین شیر خشک، خدمات درمانی و سایر حمایت‌های اجتماعی پشتیبانی می‌شوند.
رئیسی ادامه داد: حمایت از خانواده‌ها نباید فقط به کمک‌های مالی محدود شود و دستگاه‌های مختلف می‌توانند با ارائه خدمات و تسهیلات ویژه به خانواده‌های دارای فرزند، در تقویت فرزندآوری نقش‌آفرینی کنند.
وی گفت: برای مثال، اولویت ارائه خدمات به مادران دارای فرزند خردسال، استفاده رایگان یا ارزان از امکانات ورزشی، گردشگری و رفاهی و همچنین ارائه تسهیلات در دستگاه‌های مختلف می‌تواند بخشی از این حمایت‌ها باشد.
پنجره جمعیتی ایران تا 20 سال آینده بسته می‌شود
رئیسی با اشاره به تجربه برخی کشورها در حمایت از فرزندآوری گفت: یکی از کشورها تنها یک اصل را به‌عنوان مشوق فرزندآوری تعریف کرده و آن "احترام به مادر" است.
وی افزود: در این الگو، هرجا نام مادر مطرح می‌شود، احترام و اولویت برای او در نظر گرفته می‌شود؛ از صف نانوایی گرفته تا دریافت خدمات عمومی و اجتماعی. این نوع حمایت‌ها هزینه زیادی ندارد اما می‌تواند احساس ارزشمندی و حمایت را در مادران تقویت کند.
معاون بهداشت وزارت بهداشت ادامه داد: اگر همه دستگاه‌ها، رسانه‌ها و حتی بخش خصوصی در این زمینه مشارکت کنند، می‌توان اقدامات مؤثری برای حمایت از خانواده‌ها انجام داد؛ اقداماتی که شاید هزینه چندانی نداشته باشند اما اثر اجتماعی بالایی دارند.
رئیسی تصریح کرد: امروز کشور با بحران جمعیتی مواجه است و باید با این مسئله مانند شرایط بحران برخورد کرد، نه با روندهای عادی اداری و روزمره.
وی گفت: همان‌طور که در دوران جنگ مردم بدون دستور رسمی و صرفاً با درک شرایط وارد میدان می‌شدند، امروز نیز برای حل بحران جمعیت نیازمند همین نگاه ملی و همدلی هستیم.
معاون بهداشت وزارت بهداشت افزود: حتی بخش خصوصی نیز می‌تواند در این زمینه نقش‌آفرینی کند؛ از شرکت‌های حمل‌ونقل و تاکسی‌های اینترنتی گرفته تا مجموعه‌های خدماتی و رفاهی که می‌توانند برای مادران دارای فرزند خردسال امتیازاتی در نظر بگیرند.
رئیسی خاطرنشان کرد: اقدامات کوچک اما عملی و واقعی، بسیار اثرگذارتر از وعده‌های بزرگ و اجرا‌نشده است.
وی در ادامه درباره برخورد با سقط غیرقانونی اظهار کرد: وزارت بهداشت در حوزه مقابله با سقط غیرقانونی هیچ‌گونه ملاحظه‌ای ندارد و در صورت دریافت گزارش تخلف در مراکز درمانی، بیمارستان‌ها یا مطب‌های خصوصی، برخورد قاطع انجام می‌شود.
معاون بهداشت وزارت بهداشت ادامه داد: در برخی پرونده‌ها حتی پروانه فعالیت مراکز متخلف لغو شده و موارد به قوه قضاییه ارجاع داده شده است.
رئیسی تصریح کرد: بخش قابل توجهی از سقط‌های غیرقانونی خارج از مراکز رسمی و عمدتاً در منازل و با استفاده از داروهای تهیه‌شده از فضای مجازی انجام می‌شود و به همین دلیل آمار دقیقی از این موارد وجود ندارد.
وی افزود: در عین حال نباید به موضوع سقط صرفاً نگاه قضایی داشت، چرا که بخشی از افراد در شرایط دشوار و اصطلاحاً "منطقه خاکستری" قرار دارند و نیازمند مشاوره و حمایت هستند.
معاون بهداشت وزارت بهداشت با اشاره به اجرای طرح نَفَس گفت: در قالب این طرح، مراکز مشاوره‌ای در دانشگاه‌های علوم پزشکی ایجاد شده تا با گفت‌وگو، اقناع و حمایت روانی و اجتماعی، خانواده‌ها را از تصمیم به سقط منصرف کنند.
رئیسی تأکید کرد: این مراکز تاکنون عملکرد موفقی داشته‌اند و در صورت مشاهده تخلف نیز موارد به دستگاه قضایی گزارش می‌شود.
وی درباره وضعیت پنجره جمعیتی کشور هشدار داد و گفت: زمانی که بیش از 70 درصد جمعیت یک کشور در بازه سنی 15 تا 65 سال قرار داشته باشند، گفته می‌شود پنجره جمعیتی آن کشور باز است.
معاون بهداشت وزارت بهداشت ادامه داد: اگرچه پنجره جمعیتی ایران هنوز باز است اما زمان زیادی باقی نمانده و پیش‌بینی می‌شود طی 15 تا 20 سال آینده این فرصت از دست برود.
رئیسی تصریح کرد: با بسته شدن پنجره جمعیتی، سهم سالمندان در کشور افزایش پیدا می‌کند و جبران این وضعیت بسیار دشوار خواهد بود.
وی خاطرنشان کرد: تنها راه جلوگیری از این روند، افزایش جمعیت زیر 15 سال از طریق تسهیل ازدواج و فرزندآوری است و اگر بخشی از حدود 12 میلیون جوان مجرد کشور وارد زندگی مشترک شوند و فرزندآوری داشته باشند، نرخ باروری کشور می‌تواند دوباره افزایش پیدا کند.
آینده سلامت کشور در گرو پیشگیری و سالمندی سالم است
رئیسی در پاسخ به سوالی درباره آمادگی نظام سلامت برای مواجهه با سالمندی جمعیت و کمبود زیرساخت‌های درمانی گفت: اگر روند فعلی ادامه پیدا کند و بخشی از حدود 12 میلیون جوان مجرد کشور وارد «تجرد مطلق» شوند، کشور با سرعت بیشتری به سمت بسته شدن پنجره جمعیتی حرکت خواهد کرد.
وی با اشاره به نگرانی‌ها درباره کمبود تخت بیمارستانی، دارو و نیروی متخصص حوزه سالمندی افزود: اکنون سالمندان حدود 10 درصد جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند اما نزدیک به 40 درصد تخت‌های بیمارستانی در اختیار همین گروه قرار دارد و اگر جمعیت سالمندی افزایش یابد، طبیعتاً نیاز به تخت و خدمات درمانی نیز بیشتر خواهد شد.
معاون بهداشت وزارت بهداشت ادامه داد: با این حال، راهکار اصلی فقط افزایش تخت بیمارستانی نیست، بلکه باید به سمت افزایش «ضریب سلامت» جامعه حرکت کنیم و سالمندان سالم‌تری داشته باشیم.
رئیسی تصریح کرد: مهم‌ترین بار بیماری در کشور مربوط به بیماری‌های غیرواگیر مانند فشار خون، دیابت، چاقی، کم‌تحرکی و بیماری‌های اسکلتی و عضلانی است و اگر بتوانیم این بیماری‌ها را کنترل کنیم، بسیاری از مشکلات سالمندی نیز کاهش پیدا می‌کند.
وی افزود: آینده نظام سلامت دنیا بر پایه پیشگیری، خودمراقبتی و توانمندسازی مردم است و صرفاً با افزایش مراکز درمانی نمی‌توان سلامت جامعه را تضمین کرد.
معاون بهداشت وزارت بهداشت خاطرنشان کرد: امروز با استفاده از فناوری، بخش زیادی از خدمات سلامت و مراجعات درمانی می‌تواند بدون مراجعه حضوری و از طریق ابزارهای نوین انجام شود.
رئیسی با اشاره به برنامه اصلاح نظام ارائه خدمات سلامت گفت: وزارت بهداشت اجرای برنامه پزشک خانواده و نظام ارجاع را در قالب طرح ساماندهی ارائه خدمات آغاز کرده و این برنامه می‌تواند تحول مهمی در حوزه سلامت ایجاد کند.

وی ادامه داد: در حال حاضر بخشی از خدمات درمانی کشور به‌صورت غیرضروری انجام می‌شود؛ به‌طوری که برآوردها نشان می‌دهد حدود 40 درصد آزمایش‌ها و 20 تا 25 درصد داروهای تجویزشده اضافی است.
معاون بهداشت وزارت بهداشت تصریح کرد: حتی برآورد می‌شود حدود 15 همت داروی مازاد در کشور رسوب کرده باشد که نشان‌دهنده ضرورت اصلاح الگوی مصرف دارو و خدمات درمانی است.
رئیسی افزود: بخشی از تصویربرداری‌ها، آزمایش‌ها و تجویز داروها نیز غیرضروری است و کاهش این موارد می‌تواند منابع قابل توجهی را برای توسعه خدمات سلامت آزاد کند.
وی درباره برنامه‌های حوزه سالمندی گفت: یکی از محورهای مهم، حرکت به سمت ایجاد «مراکز درمانی دوستدار سالمند» و مناسب‌سازی فضاهای شهری و خدماتی برای سالمندان است.
معاون بهداشت وزارت بهداشت ادامه داد: شناسایی سالمندان، ارزیابی وضعیت سلامت آنان و پیگیری مستمر بیماری‌ها می‌تواند از بسیاری بستری‌های غیرضروری جلوگیری کند.
رئیسی خاطرنشان کرد: بسیاری از شکستگی‌ها و بیماری‌های سالمندان، مانند عوارض ناشی از پوکی استخوان، قابل پیشگیری هستند و باید تمرکز بیشتری بر حوزه پیشگیری و بهداشت عمومی داشت.
وی با تأکید بر نقش عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت گفت: نمی‌توان انتظار داشت در شرایط آلودگی هوا، تغذیه ناسالم، حوادث جاده‌ای و مشکلات محیطی، تنها با افزایش تعداد تخت بیمارستانی بتوان سلامت جامعه را حفظ کرد.
معاون بهداشت وزارت بهداشت افزود: سند ملی سالمندی در کشور تدوین شده و دستگاه‌های مختلف از جمله وزارت بهداشت، سازمان بهزیستی و سازمان برنامه و بودجه در اجرای آن نقش دارند.
رئیسی در پایان تأکید کرد: اگرچه افزایش جمعیت سالمندی در دهه‌های آینده یک هشدار جدی است، اما با تقویت حوزه پیشگیری، بهداشت و ارتقای سبک زندگی سالم می‌توان از تبدیل این مسئله به بحران جلوگیری کرد.