عدل و اقتصاد - زبان انگلیسی در مدارس؛ چرا کسی مکالمه یاد نمی‌گیرد؟

زبان انگلیسی در مدارس؛ چرا کسی مکالمه یاد نمی‌گیرد؟

کارشناسان و معلمان معتقدند آموزش زبان در مدارس برای تقویت مهارت مکالمه نیازمند بازنگری است.

زبان انگلیسی سال‌هاست به عنوان یکی از دروس اصلی دوره متوسطه در مدارس کشور تدریس می‌شود. دانش‌آموزان از پایه هفتم تا پایان دوره متوسطه صدها ساعت آموزش زبان دریافت می‌کنند، اما بسیاری از آنان پس از اخذ دیپلم نیز قادر به برقراری یک مکالمه ساده نیستند.
همین مسئله موجب شده است خانواده‌ها برای تقویت مهارت‌های زبانی فرزندان خود به آموزشگاه‌های آزاد روی بیاورند؛ موضوعی که این پرسش را مطرح می‌کند که آموزش زبان در مدارس تا چه اندازه توانسته به اهداف خود دست یابد.
بررسی دیدگاه‌های دانش‌آموزان، معلمان و کارشناسان آموزشی نشان می‌دهد آموزش زبان انگلیسی در مدارس با چالش‌هایی همچون محدودیت زمان آموزشی، تراکم بالای کلاس‌ها، کمبود امکانات کمک‌آموزشی و غلبه ارزشیابی امتحان‌محور بر آموزش مهارت‌محور روبه‌رو است.
دانش‌آموزان؛ نمره می‌گیریم اما نمی‌توانیم صحبت کنیم
بسیاری از دانش‌آموزان، زبان انگلیسی را یکی از مهم‌ترین مهارت‌های مورد نیاز برای آینده تحصیلی و شغلی خود می‌دانند. با این حال آنچه در کلاس‌های درس تجربه می‌کنند، با نیازهای واقعی آنان فاصله دارد.
محمد، دانش‌آموز پایه یازدهم رشته تجربی، می‌گوید: «در امتحان زبان معمولاً نمره خوبی می‌گیرم، اما اگر بخواهم با یک فرد خارجی صحبت کنم، اعتماد به نفس ندارم. بیشتر چیزهایی که یاد گرفته‌ایم حفظ لغت و قواعد بوده است.
فاطمه، دانش‌آموز پایه دهم، نیز تجربه مشابهی دارد: «در کلاس زبان بیشتر روی حل تمرین‌های کتاب و آمادگی برای امتحان کار می‌کنیم. وقتی فیلم یا فایل صوتی انگلیسی می‌بینم، متوجه بخش زیادی از آن نمی‌شوم.
اما همه دانش‌آموزان نگاه منفی ندارند. برخی معتقدند کتاب‌های جدید نسبت به گذشته کاربردی‌تر شده‌اند. یکی از دانش‌آموزان پایه نهم می‌گوید: «کتاب‌های جدید بهتر از کتاب‌های قدیمی هستند و موضوعات روزمره بیشتری دارند، اما زمان کلاس برای تمرین کافی نیست.
این اظهارات با نتایج مطالعات انجام شده در حوزه آموزش زبان همخوانی دارد. سال‌ها پیش سیدعلی حسینی، کارشناس آموزش زبان، اعلام کرده بود دانش‌آموزان ایرانی در طول دوران تحصیل حدود 600 ساعت آموزش زبان دریافت می‌کنند، اما میزان یادگیری متناسب با این زمان نیست و بسیاری از دانش‌آموزان در پایان تحصیل از مهارت ارتباطی لازم برخوردار نمی‌شوند.
آموزشگاه‌ها؛ مکمل یا جایگزین مدرسه؟
یکی از نکات مشترک در گفت‌وگو با دانش‌آموزان، مقایسه مداوم مدرسه و آموزشگاه‌های زبان است.
آرین، دانش‌آموزی که همزمان در یک آموزشگاه زبان تحصیل می‌کند، می‌گوید: «در آموزشگاه از روز اول مجبوریم انگلیسی صحبت کنیم. معلم سؤال می‌پرسد و باید جواب بدهیم. اما در مدرسه بیشتر تمرکز روی امتحان است.
به گفته دانش‌آموزان، تفاوت اصلی در فرصت تمرین است. در آموزشگاه‌ها معمولاً تعداد زبان‌آموزان کمتر است و معلم فرصت بیشتری برای درگیر کردن همه افراد کلاس دارد. همچنین استفاده از فایل‌های صوتی، فیلم‌های آموزشی و فعالیت‌های گروهی بیشتر دیده می‌شود.
البته برخی کارشناسان معتقدند مقایسه مستقیم مدرسه و آموزشگاه چندان منصفانه نیست؛ زیرا مدرسه وظایف متعدد آموزشی و تربیتی دارد و زبان تنها یکی از ده‌ها درس برنامه درسی است.
معلمان؛ در کلاس 35 نفره نمی‌توان معجزه کرد
معلمان زبان انگلیسی نیز از جمله منتقدان وضعیت موجود هستند. آنان معتقدند آموزش مؤثر زبان نیازمند تمرین مستمر مهارت‌های شنیداری، گفتاری، خواندن و نوشتن است؛ اما شرایط مدارس همیشه این امکان را فراهم نمی‌کند.
یکی از دبیران زبان متوسطه دوم در تهران می‌گوید: وقتی کلاس 35 دانش‌آموز دارد و زمان آموزش هفته‌ای دو ساعت است، فرصت کافی برای تمرین مکالمه وجود ندارد. اگر بخواهیم به هر دانش‌آموز فقط یک دقیقه فرصت صحبت بدهیم، بخش زیادی از کلاس تمام می‌شود.
دبیر دیگری از یکی از مدارس دولتی استان اصفهان معتقد است: «بسیاری از دانش‌آموزان انگیزه یادگیری دارند، اما امکانات محدود است. در بعضی مدارس حتی دسترسی منظم به تجهیزات صوتی برای تمرین مهارت شنیداری وجود ندارد.
به گفته معلمان، فشار ناشی از امتحانات نیز بر روند آموزش تأثیر می‌گذارد. وقتی ملاک اصلی ارزیابی، آزمون کتبی باشد، طبیعی است که معلم و دانش‌آموز بخش عمده انرژی خود را بر یادگیری لغات و قواعد متمرکز کنند.
نتایج پژوهشی که با مشارکت 728 معلم زبان انگلیسی در 32 استان کشور انجام شده نیز این موضوع را تأیید می‌کند. بر اساس این پژوهش، تراکم کلاس‌ها، محدودیت زمانی، کمبود تجهیزات آموزشی و دشواری اجرای روش‌های نوین تدریس از مهم‌ترین چالش‌های معلمان زبان در مدارس کشور است.
در چنین شرایطی، معلم ناچار است بخش قابل توجهی از زمان کلاس را به پیشبرد کتاب درسی اختصاص دهد و فرصت چندانی برای فعالیت‌های مکالمه‌ای، کار گروهی یا تمرین مهارت شنیداری باقی نمی‌ماند.
حتی مسئولان آموزش و پرورش نیز در سال‌های گذشته به این موضوع اذعان کرده‌اند. حجت‌الاسلام محی‌الدین بهرام محمدیان، معاون وقت وزارت آموزش و پرورش، با اشاره به ساعات تدریس زبان گفته بود که دو ساعت آموزش در هفته برای یادگیری مؤثر زبان کافی نیست و این انتقاد معلمان وارد است.
رضا خیرآبادی، از پژوهشگران حوزه برنامه‌ریزی درسی زبان‌های خارجی، معتقد است نباید این تصور را ایجاد کرد که آموزش زبان در مدارس کاملاً ناکارآمد است.
به گفته وی، مدارس در سال‌های اخیر پیشرفت‌هایی در حوزه آموزش زبان داشته‌اند و تغییر کتاب‌های درسی نیز با هدف تقویت رویکرد ارتباطی انجام شده است؛ اما برای دستیابی به نتایج بهتر، اصلاحات بیشتری در حوزه برنامه درسی، آموزش معلمان و شیوه‌های ارزشیابی مورد نیاز است.
رضا خیرآبادی به همراه سیدبهنام علوی‌مقدم در پژوهشی درباره فرصت‌ها و چالش‌های آموزش زبان انگلیسی در نظام رسمی آموزش کشور، به مجموعه‌ای از مشکلات ساختاری اشاره کرده‌اند. بر اساس نتایج این پژوهش، فاصله میان اهداف برنامه درسی و اجرای واقعی آن، کمبود فرصت برای تمرین مهارت‌های ارتباطی، محدودیت زمان آموزش و غلبه نگاه آزمون‌محور از مهم‌ترین چالش‌های موجود به شمار می‌رود.
از سوی دیگر، دکتر محمدرضا عنانی، استاد آموزش زبان انگلیسی، در اظهارنظرهای مختلف بر ضرورت حرکت از آموزش حافظه‌محور به سمت آموزش مهارت‌محور تأکید کرده است. به اعتقاد وی، یادگیری زبان زمانی موفق خواهد بود که دانش‌آموز بتواند از آن در موقعیت‌های واقعی زندگی استفاده کند، نه اینکه صرفاً قواعد را حفظ کند.
آیا مشکل از کتاب‌های درسی است؟
یکی از موضوعات بحث‌برانگیز در سال‌های اخیر، کیفیت کتاب‌های درسی زبان بوده است. مسئولان سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی معتقدند کتاب‌های جدید نسبت به گذشته تغییرات گسترده‌ای داشته‌اند و تلاش شده است مهارت‌های ارتباطی، مکالمه و درک مطلب بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
با این حال، کارشناسان تأکید می‌کنند که کیفیت آموزش تنها به کتاب وابسته نیست. حتی بهترین کتاب درسی نیز در صورت نبود معلم توانمند، امکانات آموزشی مناسب و زمان کافی نمی‌تواند به نتایج مطلوب منجر شود.
یکی از معلمان زبان در این باره می‌گوید: «کتاب‌های جدید نسبت به گذشته بهتر شده‌اند، اما اجرای درست آنها نیازمند شرایطی است که همه مدارس از آن برخوردار نیستند. برخی فعالیت‌ها به تجهیزات صوتی و تصویری نیاز دارند که همیشه در دسترس نیست.
آینده آموزش زبان در مدارس
کارشناسان معتقدند آموزش زبان در مدارس کشور در مقایسه با دو دهه گذشته مسیر رو به رشدی را طی کرده است، اما همچنان با استانداردهای مطلوب فاصله دارد.
به باور آنان، افزایش ساعات آموزش، کاهش تراکم کلاس‌ها، استفاده گسترده‌تر از فناوری‌های آموزشی، بازنگری در شیوه‌های ارزشیابی و تمرکز بیشتر بر مهارت‌های شنیداری و گفتاری می‌تواند به ارتقای کیفیت آموزش زبان کمک کند.
همچنین بسیاری از معلمان بر این باورند که اگر سن شروع آموزش زبان کاهش یابد و آموزش از سال‌های ابتدایی با روش‌های جذاب و تعاملی آغاز شود، نتایج بهتری حاصل خواهد شد.
بررسی دیدگاه‌های دانش‌آموزان، معلمان و کارشناسان نشان می‌دهد آموزش زبان انگلیسی در مدارس نه آن‌قدر ناکارآمد است که برخی منتقدان ادعا می‌کنند و نه آن‌قدر موفق که بتواند نیازهای ارتباطی دانش‌آموزان را به طور کامل تأمین کند.
دانش‌آموزان از کمبود فرصت مکالمه گلایه دارند، معلمان محدودیت زمان و امکانات را مهم‌ترین مانع می‌دانند و کارشناسان بر ضرورت اصلاح ساختارهای آموزشی تأکید می‌کنند.
در چنین شرایطی، به نظر می‌رسد آینده آموزش زبان در مدارس بیش از هر چیز به میزان توجه سیاست‌گذاران آموزشی به مهارت‌آموزی، فناوری‌های نوین و نیازهای واقعی دانش‌آموزان وابسته باشد؛ موضوعی که می‌تواند فاصله میان کلاس درس و دنیای واقعی را کاهش دهد و زبان انگلیسی را از یک درس امتحانی به یک مهارت کاربردی تبدیل کند.