عدل و اقتصاد - معمای کمبود دارو در ایران؛ پاسخ را کجا باید جستجو کنیم

معمای کمبود دارو در ایران؛ پاسخ را کجا باید جستجو کنیم

رئیس سابق سازمان غذا و دارو، در واکنش به کمبودهای دارویی در کشور به رغم سهم بالای تولیدات داخلی در تامین بازار کشور، توضیحاتی داد.

نظام دارویی و سلامت ایران دهه‌ها است که در نقطه تقاطع تحریم‌های بین‌المللی، فشارهای اقتصادی و بحران‌های ارزی قرار دارد. با این حال، شواهد نشان می‌دهد که این سیستم با وجود تمام تکانه‌های شدید، از فروپاشی در امان مانده است. آمارهای رسمی حاکی از تولید بالای دارو در داخل است، اما تناقضی که مردم در سطح جامعه با آن روبه‌رو هستند، تجربه تلخ «کمبودهای مقطعی دارو» در داروخانه‌ها است.
سیدحیدر محمدی، رئیس سابق سازمان غذا و دارو، در گفتگو با خبرنگار مهر، از مشکلات زنجیره تامین دارو پرده برداشت و در خصوص اینکه چرا با وجود تولید ۹۷ درصدی، همچنان گاهی سبد دارویی بیماران خالی می‌ماند.
سئوال: داروسازی ایران امروز در چه نقطه‌ای ایستاده‌ است.
- اگر بخواهیم تاریخچه این موضوع را بررسی کنیم، باید به حضور شرکت‌های خارجی اشاره کنم. ما قبل از انقلاب شرکت‌های چندملیتی داروسازی در کشور داشتیم که همگی خارجی بودند. همان‌طور که مستحضرید، پس از وقوع انقلاب، تقریباً تمامی این شرکت‌های چندملیتی از ایران رفتند و تنها تعداد بسیار معدودی از آنها در کشور باقی ماندند.
در آن زمان، یعنی در اوایل انقلاب، شاید حداکثر ۲۰ تا ۳۰ درصد از نیاز دارویی کشور تولید داخل بود و وابستگی شدیدی به خارج داشتیم. اما پس از انقلاب، به تدریج تولید ما افزایش پیدا کرد؛ تا جایی که امروز در حوزه تولید داروی نهایی وضعیت بسیار خوبی داریم. در حال حاضر حدود ۹۷ درصد که از نظر عددی تا ۹۹ درصد هم بالا و پایین می‌شود، از داروی نهایی مورد نیاز کشور در داخل تولید می‌شود. این یک جهش تاریخی در صنعت داروسازی ایران است.
سئوال: چگونه نظام دارویی کشور با وجود تحریم‌ها و سایر بحران ها، فرو نپاشید.
- دلیل اصلی این موضوع، «تاب‌آوری بالای صنعت دارو» است. وقتی شما هدف‌گذاری کلان خود را صرفاً روی مفهوم «تامین» می‌گذارید، این تامین می‌تواند از طریق واردات انجام شود. اما وقتی اولویت اصلی کشور را روی «تولید داخل» قرار می‌دهید، نتیجه‌اش این می‌شود که در شرایط بحران و جنگ، آسیب جدی نمی‌بینید.
شما تصور کنید برای حل یک مشکل ارزی در کشورهای خارجی، باید هیئت‌هایی اعزام شوند، بنشینند مذاکره کنند و پیگیری‌های طولانی انجام دهند. در ایام جنگ و تحریم، انجام این کارها بسیار سخت و گاهی ناممکن است. در چنین شرایطی، بهترین جایی که به شما کمک می‌کند، خطوط تولید داخلی است. امروز با اینکه به دلیل تحریم‌ها شرایط ایده‌آلی نداریم و کمبودهایی حس می‌شود، اما آن چیزی که برخی فکر می‌کنند یعنی متلاشی شدن سیستم دارویی کشور اتفاق نیفتاده و با این جنگ‌های اقتصادی هم محقق نخواهد شد؛ چرا که عمق تولید داخلی ما مانع از این فروپاشی شده است.
سئوال: وضعیت ما در مواد اولیه دارویی چگونه است.
- در بخش مواد اولیه دارویی شرایط متفاوت است. در حال حاضر بیش از ۵۰ درصد از مواد اولیه مورد نیاز ما در کشور تولید می‌شود و برای الباقی ، به واردات وابسته‌ایم. این وابستگی وارداتی یکی از نقاط حساس زنجیره تامین ما است.
سئوال: کشوری که توانسته ۹۹ درصد داروی نهایی را خودش بسازد، چرا ۱۰۰ درصد مواد اولیه را در داخل تولید نمی‌کند تا این وابستگی قطع شود.
- دلیل اصلی این تصمیم، اقتصاد دارو و موضوع «توجیه اقتصادی» است. اگر ما بخشی از نیاز ماده اولیه‌ را وارد می‌کنیم،به این معنی نیست که دانش تولید آن را نداریم بلکه به این خاطر است که تولیدِ همه نوع ماده اولیه در داخل منطقی نیست. در دنیا کشورهایی مثل چین و هند قطب تولید ماده اولیه هستند. چرا؟ چون آن‌ها علاوه بر تامین نیاز جمعیت‌های میلیاردی خود، برای صادرات به کل دنیا نیز تولید می‌کنند. وقتی مقیاس تولید تا این حد عظیم باشد، قیمت تمام‌شده به‌شدت کاهش می‌یابد.
صنعت داروی ما اگر بخواهد ماده اولیه را با قیمت مناسب تولید کند، باید حتماً بازار صادراتی داشته باشد. تولید در مقیاس کوچک صرفاً باعث افزایش شدید قیمت تمام‌شده می شود و در نهایت دود این گرانی به چشم بیمار می‌رود.
سئوال: اگر ما ۹۷ تا ۹۹ درصد داروی نهایی را خودمان تولید می‌کنیم، دلیل این کمبودها که در جامعه و داروخانه‌ها دیده می‌شود، چیست.
- این دقیقاً همان گلوگاهی است که باید به درستی درک شود. ریشه اصلی کمبودها، نه در خطوط تولید داخلی دارو، بلکه در وابستگی به مواداولیه وارداتی و همچنین پروسه به‌ شدت زمان‌بر و پیچیده واردات است.
شما برای واردات در شرایط تحریم با یک هفت‌خوان روبه‌رو هستید. ابتدا باید مجوزها را بگیرید و ثبت سفارش کنید، سپس سفارش کالا را به تامین‌کننده خارجی بدهید، بعد از آن باید درخواست تخصیص ارز کنید و در نهایت درگیر پروسه پیچیده حواله و انتقال ارز شوید.
گاهی تخصیص ارز از سوی بانک مرکزی ماه‌ها طول می‌کشد. گاهی در انتقال پول به دلیل تحریم‌ها به مشکل می‌خوریم و گاهی تامین‌کننده خارجی یا سیستم حمل‌ونقل و لجستیک بین‌المللی کالا را با تاخیر ارسال می‌کند. نتیجه چه می‌شود؟ داروی نهایی که خط تولید آن در داخل آماده کار است، در کارخانه‌های ما معطل رسیدن همین مواد اولیه وارداتی می‌ماند. بنابراین، کمبود دارو مستقیماً به اختلال در زنجیره تامین ارزی و لجستیکیِ مواد اولیه مربوط می‌شود.
سئوال: کشوری که توانسته ۹۹ درصد داروی نهایی را خودش بسازد، چرا ۱۰۰ درصد مواد اولیه را در داخل تولید نمی‌کند تا این وابستگی قطع شود.
- دلیل اصلی این تصمیم، اقتصاد دارو و موضوع «توجیه اقتصادی» است. اگر ما حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد از نیاز ماده اولیه‌ ما را وارد می‌کنیم، به این خاطر است که تولیدِ همه نوع ماده اولیه در داخل منطقی نیست. در دنیا کشورهایی مثل چین و هند قطب تولید ماده اولیه هستند. چرا؟ چون آن‌ها علاوه بر تامین نیاز جمعیت‌های میلیاردی خود، برای صادرات به کل دنیا نیز تولید می‌کنند. وقتی مقیاس تولید تا این حد عظیم باشد، قیمت تمام‌شده به‌شدت کاهش می‌یابد.
صنعت داروی ما اگر بخواهد ماده اولیه را با قیمت مناسب تولید کند، باید حتماً بازار صادراتی داشته باشد. تولید در مقیاس کوچک صرفاً باعث افزایش شدید قیمت تمام‌شده می شود و در نهایت دود این گرانی به چشم بیمار می‌رود.
سئوال: اگر ما ۹۷ تا ۹۹ درصد داروی نهایی را خودمان تولید می‌کنیم، دلیل این کمبودها که در جامعه و داروخانه‌ها دیده می‌شود، چیست.
- این دقیقاً همان گلوگاهی است که باید به درستی درک شود. ریشه اصلی کمبودها، نه در خطوط تولید داخلی دارو، بلکه در همان وابستگی ۵۰ درصدی به مواد اولیه وارداتی و همچنین پروسه به‌ شدت زمان‌بر و پیچیده واردات است.
شما برای واردات در شرایط تحریم با یک هفت‌خوان روبه‌رو هستید. ابتدا باید مجوزها را بگیرید و ثبت سفارش کنید، سپس سفارش کالا را به تامین‌کننده خارجی بدهید، بعد از آن باید درخواست تخصیص ارز کنید و در نهایت درگیر پروسه پیچیده حواله و انتقال پول شوید.
گاهی تخصیص ارز از سوی بانک مرکزی ماه‌ها طول می‌کشد. گاهی در انتقال پول به دلیل تحریم‌ها به مشکل می‌خوریم و گاهی تامین‌کننده خارجی یا سیستم حمل‌ونقل و لجستیک بین‌المللی کالا را با تاخیر ارسال می‌کند. نتیجه چه می‌شود؟ داروی نهایی که خط تولید آن در داخل آماده کار است، در کارخانه‌های ما معطل رسیدن همین مواد اولیه وارداتی می‌ماند. بنابراین، کمبود دارو مستقیماً به اختلال در زنجیره تامین ارزی و لجستیکیِ مواد اولیه مربوط می‌شود.
سئوال: در سایر بخش‌های زنجیره سلامت مثل تجهیزات پزشکی و شیرخشک چه وضعیتی داریم، آیا آنجا هم تاب‌آوری مشابه دارو است.
- در حوزه‌هایی مثل شیرخشک و تجهیزات پزشکی، شرایط ما با داروی نهایی تفاوت دارد. به لطف خدا بعد از انقلاب در این حوزه‌ها هم رشد داشتیم، اما باید بپذیریم که تعداد شرکت‌های فعال و عمق تولید در آنها متفاوت است. به عنوان مثال، در حوزه تجهیزات پزشکی، خودکفایی ما بسیار کمتر از دارو است. در این بخش، میزان واردات و تولید ما تقریباً ۵۰ درصد است؛ یعنی نیمی از نیاز کشور کاملاً وارداتی است. در مورد محصولاتی مانند شیرخشک هم حساسیت‌های بالایی وجود دارد. این حوزه‌ها نیازمند توجه، سرمایه‌گذاری و حمایت بیشتری هستند تا به نقطه امن‌تری در برابر بحران‌ها برسند.
سئوال: نقش سازمان غذا و دارو در مدیریت این بحران‌ها و تسهیل این مسیر چیست.
- سازمان غذا و دارو در ساختار نظام سلامت ایران، نقش نهاد حاکمیتی، دولتی و تنظیم‌گر (رگولاتور) را بر عهده دارد. هر شرکتی بخواهد در زمینه تولید یا واردات فعالیت کند، باید مجوزهای لازم را از این دستگاه تخصصی که زیرمجموعه وزارت بهداشت است دریافت کند. وظیفه سازمان این است که ضمن حفظ استانداردهای کیفی و ایمنی بیماران، بروکراسی‌های غیرضروری را کاهش دهد تا سرعت تامین اقلام سلامت‌محور در شرایط تحریم افت نکند.
سئوال: برای رهایی از سایه سنگین کمبودهای مقطعی و افزایش ثبات در بازار چه باید کرد.
- برای رسیدن به ثبات پایدار، ما دو مسیر پیش رو داریم. نخست، در کوتاه‌مدت و میان‌مدت، باید هماهنگی بین‌دستگاهی (به‌ ویژه با بانک مرکزی) برای تخصیص و انتقال سریع ارز به حداکثر برسد تا مواد اولیه در تله تحریم و بروکراسی گرفتار نشوند. دوم، در بلندمدت، چاره‌ای جز توسعه دیپلماسی اقتصادی نداریم. اگر می‌خواهیم مواد اولیه را هم در داخل بسازیم و تاب‌آوری را به ۱۰۰ درصد نزدیک کنیم، باید راه صادرات باز شود تا تولید مقیاس صنعتی پیدا کرده و از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر باشد.