عدل و اقتصاد - هشدار درباره آینده جمعیتی کشور؛ اقتصاد تنها عامل کاهش فرزندآوری نیست

هشدار درباره آینده جمعیتی کشور؛ اقتصاد تنها عامل کاهش فرزندآوری نیست

تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد حتی با بهبود وضعیت اقتصادی نیز نرخ باروری الزاما افزایش پیدا نمی‌کند و برای حل این مسئله باید به عوامل فرهنگی، اجتماعی و ارزشی نیز توجه کرد.

چالش این روزها، کاهش چشمگیر نرخ باروری در ایران است و عوامل اقتصادی از مهم ترین موانع نگران کننده برای خانوادها است، اما این مسئله ابعاد مختلف دیگری نیز دارد در این راستا با عبدالله معتمدی، عضوهیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی و استاد تمام روان شناسی در گروه روان شناسی بالینی و عمومی، گفتگو کردیم.در ادامه مشروح این گفتگو را میخوانید.
اقتصاد خانواده و تصمیم فرزندآوری؛ خانواده‌ها واقعا از چه می‌ترسند؟
معتمدی: نگرانی خانواده‌های ایرانی نسبت به فرزندآوری کاملا جدی است. اگر به روند جمعیتی کشور نگاه کنیم، می‌بینیم که در دهه ۶۰ نرخ باروری در ایران حدود ۶ تا ۷ فرزند بود، اما امروز این نرخ به حدود ۱.۶ فرزند رسیده و حتی برخی پژوهش‌ها از کاهش بیشتر آن خبر می‌دهند.
زمانی که نرخ باروری از سطح جانشینی پایین‌تر باشد، کشور با کاهش جمعیت جوان و در ادامه با سالمندی جمعیت روبه‌رو می‌شود. بر همین اساس پیش‌بینی می‌شود در حدود دو دهه آینده، ایران به سمت جامعه‌ای سالمند حرکت کند و نزدیک به ۳۰ درصد جمعیت کشور را افراد بالای ۶۵ سال تشکیل دهند.تحقیقات مختلف نشان می‌دهد یکی از مهم‌ترین عوامل کاهش فرزندآوری، مسائل اقتصادی مانند نبود درآمد کافی، ناامنی شغلی، بحران مسکن و هزینه‌های بالای نگهداری و تربیت فرزند است. این عوامل بدون تردید بر تصمیم خانواده‌ها اثر می‌گذارند، اما باید توجه داشت که اقتصاد تنها عامل تعیین‌کننده نیست.
نقش عوامل اقتصادی در گروه‌های مختلف اجتماعی یکسان نیست. اگر صرفا اقتصاد عامل اصلی بود، انتظار می‌رفت خانواده‌های دارای وضعیت اقتصادی بهتر با کاهش فرزندآوری مواجه نباشند، در حالی که این گروه نیز نرخ باروری پایینی دارند. در این طبقات، فرزندآوری بیشتر به عنوان «هزینه فرصت» مطرح می‌شود؛ یعنی خانواده‌ها نگران هستند تولد فرزند موجب کاهش درآمد، عقب ماندن از مسیر شغلی یا افزایش هزینه‌های آموزش و تربیت شود.
در مقابل، در طبقات پایین‌تر و مناطق روستایی، اگرچه نرخ باروری همچنان بالاتر است، اما در سال‌های اخیر همان مناطق نیز تحت تاثیر مشکلات اقتصادی با کاهش فرزندآوری مواجه شده‌اند.
بنابراین، اقتصاد عامل مهمی در تصمیم خانواده‌هاست، اما تنها عامل نیست و تجربه کشورهای مختلف نیز نشان می‌دهد که حل مشکلات اقتصادی به تنهایی افزایش نرخ باروری را تضمین نمی‌کند.
بزرگ‌ترین نگرانی اقتصادی خانواده‌ها برای فرزندآوری چیست؟
معتمدی: مهم‌ترین نگرانی اقتصادی خانواده‌ها، نااطمینانی نسبت به آینده است. خانواده‌ها تنها به هزینه‌های امروز فکر نمی‌کنند، بلکه آینده فرزند، امنیت شغلی، وضعیت مسکن، هزینه‌های آموزش، درمان و کیفیت زندگی را نیز در نظر می‌گیرند.
به همین دلیل، نبود درآمد پایدار، ناامنی شغلی، افزایش هزینه‌های زندگی، بحران مسکن و هزینه‌های نگهداری و تربیت فرزند از مهم‌ترین عواملی است که تصمیم خانواده‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهد.با این حال، تاکید می‌کنم که نباید همه مسئله را به اقتصاد تقلیل داد. اگرچه اقتصاد نقش مهمی دارد، اما تحقیقات نشان می‌دهد کاهش فرزندآوری یک پدیده چندبعدی است و عوامل فرهنگی، اجتماعی و جمعیتی نیز در آن نقش تعیین‌کننده دارند.
در سال‌های اخیر، نگرش نسل جدید نسبت به ازدواج، خانواده و فرزندآوری تغییر کرده است. سبک زندگی، ارزش‌ها و اولویت‌های زندگی دگرگون شده و نوعی فردگرایی در جامعه گسترش یافته است؛ به‌گونه‌ای که افراد بیش از گذشته بر اهداف و خواسته‌های فردی خود تمرکز می‌کنند.از سوی دیگر، افزایش تحصیلات و اشتغال زنان، افزایش سن ازدواج، تاخیر در تشکیل خانواده، کاهش امید به آینده و احساس نااطمینانی نسبت به آینده نیز از عواملی هستند که بر کاهش نرخ فرزندآوری اثر گذاشته‌اند.
ترس از آینده اقتصادی چقدر بر تصمیم به فرزندآوری اثر می‌گذارد؟
معتمدی: ترس از آینده اقتصادی یکی از عوامل مهم در تصمیم خانواده‌هاست، اما نباید آن را تنها عامل دانست. خانواده‌ها زمانی برای فرزندآوری تصمیم می‌گیرند که احساس کنند می‌توانند آینده قابل قبولی برای فرزند خود فراهم کنند.
به همین دلیل، احساس ناامنی اقتصادی، بی‌ثباتی بازار کار، نگرانی درباره هزینه‌های آینده و نبود چشم‌انداز روشن، می‌تواند تصمیم به فرزندآوری را به تعویق بیندازد یا حتی از آن جلوگیری کند.
اما همان‌طور که اشاره کردم، حتی در کشورهایی که وضعیت اقتصادی مناسبی دارند نیز کاهش باروری مشاهده می‌شود. این موضوع نشان می‌دهد علاوه بر اقتصاد، نگرش‌های فرهنگی، سبک زندگی و ارزش‌های اجتماعی نیز نقش مهمی در تصمیم خانواده‌ها دارند.
کدام هزینه‌ها بیشترین نگرانی را برای خانواده‌ها ایجاد می‌کند؟
معتمدی: خانواده‌ها بیش از هر چیز نگران هزینه‌های مسکن، اشتغال، معیشت، آموزش، درمان و نگهداری فرزند هستند. این هزینه‌ها به‌ویژه در شرایط اقتصادی امروز، تصمیم‌گیری برای فرزندآوری را دشوارتر کرده است.
در کنار این مسائل، باید به موضوع درمان ناباروری نیز توجه ویژه داشت. برآوردها نشان می‌دهد حدود ۲۰ درصد زوج‌های ایرانی در سن باروری با مشکل ناباروری مواجه هستند و تامین هزینه‌های درمان و گسترش پوشش بیمه‌ای در این حوزه می‌تواند یکی از اقدامات موثر در سیاست‌های جمعیتی باشد.
چه حمایت‌هایی می‌تواند این نگرانی‌ها را کاهش دهد؟
معتمدی: از آنچه گفته شد، می‌توان نتیجه گرفت که کاهش فرزندآوری یک مسئله چندبعدی است و راه‌حل آن نیز باید چندبعدی باشد.
بدون تردید، حمایت‌های اقتصادی مانند تامین مسکن، ایجاد اشتغال پایدار، کاهش هزینه‌های زندگی و اصلاح مشوق‌های اقتصادی ضروری است. حمایت‌های مستمر از خانواده‌ها، یارانه‌های هدفمند و معافیت‌های مالیاتی نیز می‌تواند بخشی از نگرانی‌های اقتصادی را کاهش دهد.
در کنار این اقدامات، باید به تغییر نگرش‌های فرهنگی نیز توجه کرد. لازم است فرزندآوری به عنوان یک ارزش اجتماعی تقویت شود و نقش پدری و مادری از جایگاه و اعتبار بیشتری در جامعه برخوردار باشد. همچنین باید این نگاه اصلاح شود که داشتن فرزند با سبک زندگی امروز ناسازگار است. لازم است گفتمان جامعه از «فرزند به عنوان هزینه» به «فرزند به عنوان سرمایه» تغییر کند.
از سوی دیگر، سیاست‌های حمایتی باید ابعاد اجتماعی را نیز دربر بگیرد، از جمله تسهیل ازدواج، کاهش سن ازدواج، حمایت از مادران شاغل و دانشجو، توسعه خدمات درمان ناباروری و افزایش پوشش بیمه‌ای این خدمات.اگر مجموعه این اقدامات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی به‌صورت هماهنگ دنبال شود، می‌توان امیدوار بود که نگرانی خانواده‌ها کاهش یابد و زمینه برای افزایش فرزندآوری در کشور فراهم شود.