عدل و اقتصاد - کمک داوطلبانه یا شهریه پنهان؛ مرز مبهم دریافت پول از والدین در مدارس

کمک داوطلبانه یا شهریه پنهان؛ مرز مبهم دریافت پول از والدین در مدارس

تهران- ثبت‌نام مدارس دوباره به میدان کشمکش بر سر پول تبدیل شده است؛ جایی که «کمک داوطلبانه» می‌تواند برای خانواده‌ها به اجبار تبدیل شود و آموزش‌وپرورش حالا می گوید نظارت را تشدید کرده است.

هر سال با نزدیک شدن به فصل ثبت‌نام مدارس، یکی از پرسش‌های تکراری خانواده‌ها دوباره مطرح می‌شود؛ مدرسه تا کجا می‌تواند برای تأمین هزینه‌های خود از والدین کمک بگیرد و از چه نقطه‌ای این کمک، از یک مشارکت داوطلبانه به «شهریه پنهان» تبدیل می‌شود؟
در حالی که مدارس دولتی برای ثبت‌نام دانش‌آموزان ملزم به رعایت مقررات مربوط و عدم دریافت وجه هستند، مشکلات مالی مدارس و افزایش هزینه‌های جاری، موضوع مشارکت خانواده‌ها را به یکی از چالش‌های همیشگی نظام آموزشی تبدیل کرده است.
از یک سو، مدیران مدارس از ناکافی بودن سرانه‌های آموزشی و افزایش هزینه‌های اداره مدرسه سخن می‌گویند و از سوی دیگر، خانواده‌ها نگرانند که کمک‌های به ظاهر اختیاری، در عمل به هزینه‌ای اجباری برای ثبت‌نام، دریافت کارنامه یا برخورداری از خدمات مدرسه تبدیل شود.
در چنین شرایطی، داود محمدی‌فام، مدیر آموزش‌وپرورش ملارد، در گفتگو با خبرنگار مهر، بار دیگر بر ممنوعیت دریافت وجه اجباری از والدین تأکید کرده و افزود: مدارس حق ندارند پرداخت پول را به ثبت‌نام دانش‌آموزان یا تحویل کارنامه آنها گره بزنند.
وقتی «کمک» از حالت داوطلبانه خارج می‌شود
موضوع دریافت وجه از والدین در مدارس، تنها به اصل پرداخت پول محدود نمی‌شود؛ مسئله اصلی، اجباری یا اختیاری بودن آن و همچنین نحوه هزینه‌کرد مبالغ دریافتی است.
بر اساس توضیحات مدیر آموزش‌وپرورش ملارد، اگر خانواده‌ای تمایل داشته باشد برای بهبود شرایط مدرسه یا تأمین نیازهای آموزشی دانش‌آموزان کمک کند، این مشارکت باید کاملاً داوطلبانه باشد و مدرسه نیز نباید آن را به عنوان شرطی برای ارائه خدمات آموزشی مطرح کند.
محمدی‌فام تأکید کرده است، که هیچ مدرسه‌ای نباید به والدین اعلام کند که بدون پرداخت مبلغ مشخصی امکان ثبت‌نام فرزندشان وجود ندارد یا تحویل کارنامه منوط به تسویه حساب مالی است.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که در برخی موارد، خانواده‌ها ممکن است، به دلیل نگرانی از آینده تحصیلی فرزندشان، پرداخت مبالغی را که در ظاهر اختیاری است، عملاً اجباری تلقی کنند، در چنین شرایطی، تفاوت میان «مشارکت خانواده» و «دریافت وجه اجباری» می‌تواند برای والدین چندان روشن نباشد.
مدارس با هزینه‌هایی که هر روز بیشتر می‌شوند
در سوی دیگر این ماجرا، مدیران مدارس نیز با واقعیتی روبه‌رو هستند که نمی‌توان آن را نادیده گرفت؛ هزینه اداره یک مدرسه در سال‌های اخیر افزایش پیدا کرده و بسیاری از مدارس برای تأمین هزینه‌های جاری خود با محدودیت منابع مواجه‌اند.
محمدی‌فام نیز با اشاره به همین مسئله گفت: سرانه‌های آموزشی پاسخگوی نیازهای واقعی مدارس نیست و افزایش هزینه اقلامی مانند کاغذ، تجهیزات و خدمات مصرفی، اداره روزمره مدارس را دشوار کرده است.
کمک داوطلبانه یا شهریه پنهان؛ مرز مبهم دریافت پول از والدین در مدارس

کمک داوطلبانه یا شهریه پنهان؛ مرز مبهم دریافت پول از والدین در مدارس

مدیر آموزش‌وپرورش ملارد تأکید کرده است که کمک‌های خانواده‌ها باید از مسیر رسمی انجام شود.
به گفته او، در صورت تمایل والدین به مشارکت مالی، مبالغ باید به حساب رسمی مدرسه واریز شود و در مقابل، رسید ارائه شود.
مدرسه برای ادامه فعالیت خود تنها به معلم و کلاس درس نیاز ندارد. تجهیزات آموزشی، تعمیرات، نگهداری ساختمان، امکانات بهداشتی، اقلام مصرفی و بسیاری از هزینه‌های دیگری که شاید برای خانواده‌ها در نگاه نخست دیده نشود، بخشی از هزینه‌های جاری مدارس را تشکیل می‌دهد.
همین کمبود منابع باعث شده است در بسیاری از موارد، مدیران مدارس به دنبال استفاده از ظرفیت خیرین، خانواده‌ها و سایر نهادهای محلی باشند.
اما پرسش اصلی اینجاست که اگر منابع دولتی برای اداره مدرسه کافی نیست، آیا می‌توان این کمبود را با دریافت پول از خانواده‌ها جبران کرد؟
پاسخ آموزش‌وپرورش در استان تهران به این پرسش، دست‌کم در مورد دریافت اجباری، روشن است: خیر.
مدیرکل آموزش‌وپرورش شهرستان‌های استان تهران در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: طرح نظارت میدانی بر ثبت‌نام مدارس آغاز شده و مدارس دولتی در زمان ثبت‌نام حق دریافت وجه از خانواده‌ها را ندارند.
به گفته یوسف بهارلو، تاکنون ۱۰۱ مدیر متخلف در جریان بررسی فرآیند ثبت‌نام شناسایی شده‌اند و برای این افراد پرونده تشکیل شده و این پرونده‌ها قرار است در هیئت‌های رسیدگی به تخلفات اداری بررسی شود؛ موضوعی که نشان می‌دهد آموزش‌وپرورش قصد دارد برخورد با دریافت وجه در زمان ثبت‌نام را از سطح تذکر و هشدار فراتر ببرد.
بهارلو، با تأکید بر برخورد با مدیران متخلف گفت: نظارت بر نحوه ثبت‌نام دانش‌آموزان به صورت میدانی در حال انجام است و موارد تخلف شناسایی‌شده نیز در حال پیگیری است.
او تأکید کرد: مدیران مدارس در فصل ثبت‌نام مجاز به دریافت وجه از خانواده‌ها نیستند و در صورت مشاهده تخلف، با مدیر مربوطه برخورد خواهد شد.
کمک داوطلبانه یا شهریه پنهان؛ مرز مبهم دریافت پول از والدین در مدارس

یکی از بخش‌های قابل توجه این هشدار، مربوط به مدارس هیئت‌امنایی است؛ مدارسی که گاهی به دلیل ساختار متفاوت مدیریتی و مشارکت خانواده‌ها، موضوع دریافت کمک مالی در آنها با ابهام بیشتری همراه می‌شود.
مدیرکل آموزش‌وپرورش شهرستان‌های استان تهران گفته است، برخورد با مدیرانی که هنگام ثبت‌نام از خانواده‌ها وجه دریافت کنند، جدی خواهد بود و در مورد مدارس هیئت‌امنایی نیز تأکید شده است که دریافت وجه بابت ثبت‌نام ممنوع است.
آموزش‌وپرورش اکنون تلاش دارد با نظارت مستقیم بر فرآیند ثبت‌نام، میان کمک‌های داوطلبانه و دریافت اجباری وجه مرز روشنی ایجاد کند.
حساب رسمی و رسید؛ دو شرط برای شفافیت مالی
این تأکید بر شفافیت مالی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ چرا که نبود سازوکار روشن برای ثبت و هزینه‌کرد کمک‌های مردمی می‌تواند زمینه‌ساز سوءتفاهم یا حتی بی‌اعتمادی خانواده‌ها شود.
وقتی خانواده‌ای مبلغی را به مدرسه پرداخت می‌کند، طبیعی است که بخواهد بداند این پول برای چه هدفی دریافت شده و چگونه هزینه می‌شود، از همین رو، شفافیت در فرآیند دریافت و هزینه‌کرد کمک‌ها می‌تواند بخش مهمی از اختلافات احتمالی میان مدارس و والدین را کاهش دهد.
در واقع، اگر مشارکت خانواده‌ها قرار است به عنوان یک ظرفیت برای ارتقای کیفیت آموزشی مورد استفاده قرار گیرد، این مشارکت باید بر پایه اعتماد شکل بگیرد؛ اعتمادی که بدون شفافیت مالی به آسانی ایجاد نمی‌شود.
تجربه خیرین؛ الگویی برای مشارکت بدون فشار
استان تهران در سال‌های گذشته از ظرفیت خیرین مدرسه‌ساز نیز بهره برده است، این ظرفیت می‌تواند نشان دهد که مشارکت اجتماعی الزاماً به معنای تحمیل هزینه به خانواده‌ها نیست، خیرین، نهادهای محلی، کسبه و سایر گروه‌های اجتماعی می‌توانند در صورت وجود سازوکار مشخص و شفاف، بخشی از نیازهای مدارس را تأمین کنند.
بررسی های خبرنگار مهر در سطح استان تهران همچنین از اقدام برخی مدیران مدارس و خیرین برای تأمین هزینه کتاب دانش‌آموزان نیازمند حکایت دارد، چنین اقداماتی با دریافت اجباری وجه از خانواده‌ها تفاوت اساسی دارد؛ در یک سو، خانواده یا فرد با اختیار خود برای حل یک مشکل آموزشی مشارکت می‌کند و در سوی دیگر، پرداخت پول به پیش‌شرط دریافت یک خدمت آموزشی تبدیل می‌شود.
مدرسه؛ کانون محله یا محل تأمین هزینه؟
بر این اساس، مدرسه نباید تنها به خانواده‌های دانش‌آموزان برای تأمین منابع وابسته باشد، بلکه می‌تواند از ظرفیت‌های موجود در محله، از جمله مساجد، فرهنگسراها، خیرین و کسبه استفاده کند.
این رویکرد، در صورت اجرای درست، می‌تواند بخشی از فشار مالی مدارس را کاهش دهد؛ بدون آنکه بار تأمین هزینه‌ها مستقیماً بر دوش خانواده‌ها گذاشته شود.
کمک داوطلبانه یا شهریه پنهان؛ مرز مبهم دریافت پول از والدین در مدارس

با این حال، استفاده از ظرفیت محله نیز نیازمند سازوکار مشخص، نظارت و شفافیت است. اگر مشارکت‌های مالی بدون اعلام عمومی نحوه دریافت و هزینه‌کرد انجام شود، حتی کمک‌های داوطلبانه نیز ممکن است محل پرسش و اختلاف قرار گیرد.
نظارت؛ حلقه‌ای که باید جدی گرفته شود
یکی از نکات مهم در اظهارات مدیر آموزش‌وپرورش ملارد، اشاره به نظارت بر دریافت وجه در مدارس است.
بهارلو، اعلام کرده است که بازرسان آموزش‌وپرورش بر این موضوع نظارت مستمر دارند و با هرگونه دریافت اجباری و نامتعارف برخورد خواهد شد.
اما میزان اثربخشی این نظارت، تا حد زیادی به امکان گزارش‌دادن تخلفات از سوی خانواده‌ها و پیگیری واقعی شکایت‌ها وابسته است. والدینی که احساس می‌کنند برای ثبت‌نام یا دریافت خدمات مدرسه مجبور به پرداخت پول شده‌اند، باید بدانند از چه مسیری می‌توانند موضوع را گزارش کنند و چه سازوکاری برای رسیدگی به آن وجود دارد.
مدیرکل آموزش‌وپرورش شهرستان‌های استان تهران در این خصوص گفت: برای گزارش تخلف نیز مسیرهایی را برای خانواده‌ها در نظر گرفته است.
وی اضافه کرد: در مدارس «کیوآرکد»هایی نصب شده که والدین می‌توانند با اسکن آنها وارد سامانه مربوط به همان مدرسه شوند و شکایت خود را ثبت کنند.
این مسیر به خانواده‌ها اجازه می‌دهد بدون مراجعه مستقیم به مدرسه یا درگیری با مدیر، موضوع مورد اعتراض خود را به آموزش‌وپرورش منتقل کنند.
خانواده‌ها همچنین می‌توانند از طریق سامانه ارزیابی عملکرد وزارت آموزش‌وپرورش شکایت خود را ثبت کنند یا با مراجعه حضوری به ادارات آموزش‌وپرورش، موضوع را پیگیری کنند.
مدیرکل آموزش‌وپرورش شهرستان‌های استان تهران در ادامه تأکید کرده است که شکایت‌های ثبت‌شده در کوتاه‌ترین زمان ممکن بررسی خواهند شد.
او به خانواده‌ها اطمینان داده است که در صورت احراز تخلف، با مدیرانی که در زمان ثبت‌نام اقدام به دریافت وجه کرده‌اند، برخورد جدی خواهد شد.
به این ترتیب، آموزش‌وپرورش شهرستان‌های استان تهران در شرایطی که فرآیند ثبت‌نام مدارس ادامه دارد، تلاش کرده است پیام روشنی به خانواده‌ها و مدیران مدارس بدهد: ثبت‌نام مدارس دولتی نباید به دریافت پول از والدین گره بخورد، از سوی دیگر، مدیران مدارس نیز نیازمند حمایت و منابع کافی هستند تا در شرایط کمبود بودجه، برای تأمین هزینه‌های ضروری مدرسه ناچار به ایجاد فشار مالی بر خانواده‌ها نشوند.
یک مرز حساس میان مشارکت و اجبار
مسئله دریافت وجه از والدین را نمی‌توان صرفاً با دوگانه «مدرسه مقصر است یا خانواده» توضیح داد. واقعیت این است که مدارس با افزایش هزینه‌ها و محدودیت منابع مواجه‌اند و خانواده‌ها نیز در برابر فشارهای اقتصادی، توان محدودی برای پرداخت هزینه‌های اضافی دارند.
در چنین شرایطی، راه‌حل می‌تواند در ایجاد یک مرز روشن میان مشارکت داوطلبانه، شفاف و قابل نظارت و دریافت اجباری و نامتعارف باشد.
مدرسه‌ای که برای تأمین یک نیاز ضروری، از ظرفیت خیرین و خانواده‌ها با رضایت آنها استفاده می‌کند، با مدرسه‌ای که پرداخت پول را شرط ثبت‌نام یا تحویل کارنامه قرار می‌دهد، در یک موقعیت قرار ندارد.
مشارکت خانواده‌ها می‌تواند به بهبود شرایط مدارس کمک کند، اما این مشارکت زمانی ارزشمند است که انتخاب باشد، نه اجبار.
در شرایطی که آغاز هر سال تحصیلی برای بسیاری از خانواده‌ها با مجموعه‌ای از هزینه‌های آموزشی همراه است، شفافیت در دریافت وجوه و نظارت بر مدارس می‌تواند تعیین‌کننده باشد؛ چرا که فاصله میان یک «کمک داوطلبانه» و یک «شهریه پنهان» شاید در ظاهر تنها چند کلمه باشد، اما برای خانواده‌ای که ناچار به پرداخت آن شده، تفاوتی جدی و واقعی ایجاد می‌کند.