خرید زمان با توافق صلح؟

درحالی‌که تهدیدهای ترامپ و نتانیاهو علیه ایران ادامه داشته و سطوح بی‌سابقه‌ای به خود گرفته است به نظر می‌رسد که تلاش‌های دیپلماتیک برای ایجاد یک وقفه منجر به توافق میان طرف‌های درگیر شکل‌وشمایل جدیدی گرفته است و پیشنهادهایی برای رفع تخاصم مطرح شده است. با این حال، شواهد موجود حاکی از آن است که مفاد این توافق بیش از آن‌چه مبتنی بر یافتن راهکاری دائمی برای اختلاف‌های موجود باشد،‌ به استراتژی تجدید‌قوا شباهت دارد. تحلیلگران معتقدند ارائه طرح دو مرحله‌ای آتش‌بس ۴۵ روزه از سوی آمریکا و اروپا با میانجی‌گری پاکستان بیشتر شبیه یک مانور تاکتیک برای مدیریت بحران و خرید زمان از سوی طرف غربی است، تا اصل بازدارندگی ایران، یعنی کنترل تنگه هرمز، از دایره معادلات خارج شود. تهران هرگونه آتش‌بس موقت را رد کرده و معتقد است که آتش‌بس موقت یعنی مجوز جنگ دوباره علیه ایران. رویترز به نقل از این مقام آگاه افزود که تهران در ازای آتش‌بس موقت، تنگه هرمز را باز نمی‌کند.
بنا به گزارش ایرنا، پس از دو هفته بررسی‌های همه‌جانبه در سطوح عالی نظام، ایران پاسخ خود به پیشنهاد آمریکا برای خاتمه جنگ را به پاکستان منعکس کرده است. در این پاسخ که مشتمل بر ده بند است، ایران با توجه به تجارب پیشین، ضمن رد آتش‌بس، بر ضرورت خاتمه دائم جنگ با رعایت ملاحظات ایران تاکید شده است. این پاسخ شامل مجموعه‌ای از خواسته‌های ایران از جمله پایان درگیری‌ها در منطقه، پروتکل‌ عبور و مرور امن از تنگه هرمز، بازسازی و رفع تحریم‌ها می‌شود.

طرح صلح اسلام‌آباد

بنا به گزارش رویترز،‌ یک منبع آگاه روز دوشنبه ششم آوریل اعلام کرد که ایران و ایالات متحده طرحی را برای پایان دادن به درگیری‌ها دریافت کرده‌اند که در صورت توافق می‌تواند به بازگشایی تنگه هرمز منجر شود. به گزارش این خبرگزاری، این منبع مطلع افزود که چارچوبی برای پایان یافتن درگیری‌ها توسط پاکستان تدوین و میان ایران و آمریکا مبادله شده است. این طرح، رویکرد دو مرحله‌ای را پیشنهاد می‌دهد که شامل مرحله فوری یعنی یک آتش‌بس فوری و به دنبال آن، مرحله پیگیری یعنی دستیابی به یک توافق جامع است. منبع یاد‌شده با تاکید بر اینکه «تمامی مفاد باید تا انتهای روز دوشنبه مورد توافق قرار گیرند»، خاطرنشان کرد تفاهم اولیه در قالب یک «یادداشت تفاهم» ساختاربندی شده و به صورت الکترونیکی از طریق پاکستان که در حال حاضر تنها کانال ارتباطی در این مذاکرات است، نهایی خواهد شد. این در حالی است که پایگاه خبری ‌آکسیوس نیز روز یکشنبه به نقل از منابع آمریکایی، اسرائیلی و منطقه‌ای گزارش داد که ایالات متحده، ایران و میانجی‌های منطقه‌ای در حال رایزنی بر سر یک آتش‌بس احتمالی ۴۵ روزه هستند، طرحی که بخشی از یک توافق دو مرحله‌ای بوده و می‌تواند به پایان دائمی جنگ بینجامد. منابع آگاه به رویترز گفتند که عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان در رابطه با طرح موسوم به «پیمان اسلام‌آباد» با جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا، استیو ویتکاف فرستاده ویژه ایالات متحده و ‌عباس عراقچی‌ وزیر امور خارجه ایران در تماس مستقیم بوده است.
بر اساس این پیشنهاد، آتش‌بس در پی حصول توافق به‌ صورت فوری اجرایی شده و تنگه هرمز بازگشایی می‌شود. سپس طرفین بین ۱۵ تا ۲۰ روز فرصت خواهند داشت تا به یک توافق جامع‌تر دست یابند. این توافق که فعلا «پیمان اسلام‌آباد» نام گرفته است، شامل چارچوبی منطقه‌ای برای مدیریت تنگه هرمز خواهد بود و مذاکرات نهایی آن به صورت حضوری در پایتخت پاکستان برگزار می‌شود. به گفته این منبع آگاه که رویترز به آن استناد کرده، انتظار می‌رود توافق نهایی شامل تعهد ایران مبنی بر عدم تلاش برای دستیابی به تسلیحات هسته‌ای، در ازای لغو تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های مسدود شده این کشور باشد.

واکنش ایران و پاکستان

تهران و اسلام‌آباد به صورت جداگانه به گزارش رویترز واکنش نشان دادند. به گزارش الجزیره، اسلام‌آباد از تایید یا تکذیب چارچوب پیشنهادی برای پایان دادن به جنگ ایران خودداری کرد. طاهر اندرابی، سخنگوی وزارت خارجه پاکستان، از تایید یا رد گزارش‌هایی مبنی بر پیشنهاد چارچوبی از سوی پاکستان برای پایان دادن به جنگ جاری آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران خودداری کرد و به الجزیره گفت: «گزارش‌های متعددی مبنی بر پیشنهاد آتش‌بس ۴۵ روزه یا تبادل آتش‌بس ۱۵ ماده‌ای وجود دارد. ما در مورد این موارد خاص اظهارنظر نمی‌کنیم. مقصود ما این است که روند صلح در جریان است.»
از سوی دیگر، سخنگوی وزارت امور خارجه کشورمان نیز طی نشست خبری روز دوشنبه به گزارش رویترز واکنش نشان داد و گفت: «چند روز قبل از طریق واسطه‌ها پیشنهادهایی را مطرح کردند و طرح ۱۵ ماده‌ای آمریکا از طریق پاکستان و برخی دیگر از کشورهای دوست منعکس شد. همان موقع هم ما اعلام کردیم که چنین پیشنهادهایی هم به شدت زیاده‌خواهانه و هم غیر معمول و غیرمنطقی است. ما فارغ از آن پیشنهاد که عرض کردم، به هیچ عنوان برای ما قابل قبول نبود، بر اساس منافع خودمان، بر اساس ملاحظات خودمان، مجموعه مطالباتی که داشتیم و داریم را مدون کردیم.» اسماعیل بقایی، گفت: «ما خجالت نمی‌کشیم از اینکه مطالبات و خواسته‌های مشروع ملت و منطقه خودمان را فریاد بزنیم. اینکه در مقابل یک طرح، جمهوری اسلامی ایران دیدگاه‌های خودش را خیلی سریع و شجاعانه مطرح کند، به هیچ عنوان نشانه کوتاه آمدن در برابر دشمن نباید تلقی شود. ما همزمان که مدافعان، شجاعانه جان‌فشانی می‌کنند، دستگاه دیپلماسی نیز کار خودش را انجام می‌دهد، مبنا و ملاک ما منافع ملی، امنیت ملی و مطالبات به‌حق ایرانیان است. ما از قبل می‌دانستیم چه می‌خواهیم و چه خطوطی را حاضر نیستیم بپذیریم و هم‌اکنون نیز موضع ما روشن است.» بقایی در ادامه عنوان کرد در شرایطی که دشمن حجم جنایاتش را دارد می‌افزاید و هر روز ما می‌دانیم جنایت جدیدی را رقم می‌زند، همه هوش و حواس ما باید معطوف به دفاع از کشور باشد. به گفته بقایی، دستگاه دیپلماسی هم قاعدتا به عنوان یکی از ارکان نظام، وظایف خودش را هم در عرصه تبیین، هم در عرصه مستندسازی جنایات و هم در عرصه پاسخ دادن شجاعانه و صریح به ادعاها و خواسته‌های نامشروع طرف مقابل به خوبی انجام می‌دهد. این در حالی است که مقامات ایرانی پیش‌تر به رویترز گفته بودند که تهران به دنبال یک آتش‌بس دائمی همراه با اخذ تضمین‌هایی است که نشان دهد دیگر از سوی آمریکا و اسرائیل مورد حمله قرار نخواهد گرفت. از سوی دیگر، دو منبع پاکستانی به رویترز اعلام کردند که با وجود تشدید رایزنی‌های دیپلماتیک و نظامی، ایران هنوز موافقت قطعی خود را اعلام نکرده است. یکی از این منابع گفت: «ایران هنوز پاسخی نداده است.» وی افزود که پیشنهادهای مورد حمایت پاکستان، چین و ایالات متحده برای برقراری آتش‌بس موقت، تاکنون با پاسخ روشنی از سوی تهران مواجه نشده است.

حفره‌های طرح آتش‌بس

دور جدید از تلاش‌های دیپلماتیک در شرایطی آغاز شده است که تشدید درگیری‌ها، نگرانی‌ها را نسبت به ایجاد اختلال در روند کشتیرانی از طریق تنگه هرمز به شدت افزایش داده است. در همین حال، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری ایالات متحده طی روزهای اخیر به صورت علنی فشارها و تهدید‌ها  را برای حصول توافق و پایان دادن سریع به این درگیری‌ها شدت بخشیده و هشدار داده است که در صورت عدم دستیابی به آتش‌بس در بازه زمانی کوتاه، این موضوع پیامدهای سنگینی به همراه خواهد داشت.
بنا به گزارش خبرگزاری مهر، در سایه تحولات فعلی، چنین به نظر می‌رسد که طرح ارائه‌شده دارای شکاف‌های ساختاری است، شکاف‌هایی که چه‌بسا نشان از آن دارد که آنچه با آن سروکار داریم نه یک ابتکار واقع‌گرایانه برای پایان تخاصم‌ها، بلکه مانوری تاکتیکی برای خرید زمان و مدیریت بحران از سوی واشنگتن است. به‌عنوان مثال، یکی از مشکلات برجسته این طرح پیشنهادی زمان‌بندی مطرح‌شده در آن است. پرسش اصلی اینجاست که چگونه توافق نهایی درباره موضوعات پیچیده‌ای مانند برنامه هسته‌ای، لغو تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌ها تنها در ۲۰ روز نهایی می‌شود. از سوی دیگر، طرح ادعا می‌کند پاکستان «تنها کانال ارتباطی» و همچنین تنظیم کننده پیش‌نویس یادداشت تفاهم است. این تمرکز بیش از حد بر نقش یک کشور ثالث که خود متاثر از فشارهای آمریکا و عربستان است، آسیب‌پذیری طرح را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر، باید در نظر داشت که این خطر همواره وجود دارد که پس از بازگشایی تنگه هرمز و کاهش قیمت نفت، انگیزه آمریکا و اروپا برای لغو تحریم‌ها به شدت کاهش یابد. همچنین، طرح اسلام‌آباد چنین تبیین می‌کند که ایران ابتدا باید نتیجه ملموس بازدارندگی خود (بستن تنگه هرمز) را کنار بگذارد، سپس ۴۵ روز منتظر بماند تا آمریکا تصمیم بگیرد آیا به تعهدات خود عمل کند یا نه.

طرح صلح پاکستان و انتخاب ایران

ایران به‌دنبال پایان جنگ و دستیابی به توافقی جامع برای رفع تحریم‌هاست و در صورت امکان، اعمال رژیم جدید حقوقی بر تنگه هرمز. در این راستا، هماهنگی‌هایی نیز با عمان انجام شده است. چین نیز می‌تواند تضمین‌های جدی برای هرگونه توافق فراهم کند. اما یک آتش‌بس چندماهه، مانند جنگ‌۱۲ روزه، قطعا شکستی راهبردی برای ایران محسوب می‌شود. بستن تنگه هرمز، الگوی جدیدی از بازدارندگی برای ایران تعریف کرده است. از این پس، آمریکا و متحدانش می‌دانند که هرگونه درگیری با ایران می‌تواند تبعات جهانی داشته باشد. این تغییر در موازنه منطقه‌ای، شاید فضا را برای نوعی انعطاف یا امتیازدهی هسته‌ای فراهم کند.
اما برای ورود به چنین توافق جامع و تمام کننده ای، توقف حملات شرط ضروری است و مذاکره نباید صرفا برای مذاکره باشد. در نتیجه، یک توقف یک تا دو هفته‌ای موقت درگیری برای رسیدن به توافق در دست بررسی جدی تهران است. با وجود آن‌که سطح اعتماد میان طرفین در پایین‌ترین حد قرار دارد، گفت‌وگوهای مستقیم و غیرمستقیم و فشرده میان جی‌دی ونس، مقامات پاکستانی و تهران می‌تواند پیش از تشدید بحران کارساز باشد. در صورت شکست این طرح و حمله آمریکا به نیروگاه‌های برق ایران یا انجام حملات آبی-خاکی به کشور، نه‌تنها شاهد ضربه‌ای جدی خواهیم بود، بلکه منطقه نیز در تاریکی فرو می‌رود. همزمان، با هدف قرار گرفتن منابع انرژی اعراب و منافع غرب در کشورهای حاشیه خلیج فارس و بسته شدن تنگه باب‌المندب، اقتصاد جهانی نیز دستخوش تلاطمات جدی‌تر شده و زنجیره‌های تامین فلج می‌شوند.