پیامد تخفیف سن بازنشستگی

با وجود اصلاحاتی که اخیرا در سن بازنشستگی اعمال شده است، همچنان نگرانی‌هایی مبنی بر مدیریت منابع صندوق‌های بازنشستگی وجود دارد. بر اساس لایحه بودجه ۱۴۰۵، سهم صندوق‌های بازنشستگی از بودجه دولت، ۲۰ درصد است. در سازمان تامین اجتماعی نیز چالش‌هایی در خصوص نحوه تامین مستمری بازنشستگان وجود دارد. برخی معتقدند که سیستم پرداخت مستمری نباید به صورت نظام بازتوزیعی اداره شود و مستمری‌ها نباید از محل حق بیمه شاغلان پرداخت شوند. با این حال، بررسی‌ها نشان می‌دهد که جمعیت ایران هنوز پیر نشده و مشکل اصلی، پیری جمعیت نیست. نزدیک به نیمی از بازنشستگان تامین اجتماعی با بیمه مشاغل سخت و زیان‌آور بازنشسته می‌شوند. اتفاقی که در عمل، میانگین سن واقعی بازنشستگی را کاهش می‌دهد و می‌تواند منابع صندوق‌های بازنشستگی را با چالش روبه‌رو کند.

براساس داده‌ها، امید به زندگی در ایران، در اوایل دهه ۵۰ شمسی، حدود ۵۱ سال بود. این یعنی مردم ایران در آن سال‌ها به طور میانگین ۵۱ سال عمر می‌کردند. طبق آخرین آمارها، اکنون امید به زندگی در ایران بیش از ۷۷سال است. بر اساس آمارها، میانگین سن بازنشستگی در ایران، ۵۲ سال است. این رقم پایین به دلیل محاسبه سن بازنشستگی در سال‌هایی است که امید به زندگی در ایران پایین‌تر از سطح فعلی بود. در علم بیم‌سنجی (اکچوئری) و طراحی سیستم‌های بازنشستگی، وجود تعادل مناسب بین سال‌های اشتغال، یعنی دوره پرداخت حق بیمه و سال‌های بازنشستگی(دوره دریافت مستمری) از اصول بنیادین پایداری مالی است. این محاسبات به طور مستقیم بر تعادل بین منابع و مخارج صندوق‌ها، بار مالی نسل‌ها و عدالت بین‌نسلی تاثیر می‌گذارد. در بسیاری از سیستم‌های تامین اجتماعی جهان، کارگران فعال مستقیما حقوق بازنشستگان را تامین می‌کنند. اگر سال‌های بازنشستگی نسبت به سال‌های اشتغال طولانی‌تر شود، نسبت تعداد کارگران فعال به ازای هر بازنشسته کاهش می‌یابد.
این کاهش باعث می‌شود هر کارگر بار مالی بیشتری را تحمل کند یا صندوق با کسری مواجه شود. از منظر بیم‌سنجی، هدف اصلی، برابری ارزش فعلی مستمری‌ها با ارزش فعلی حق بیمه‌های پرداختی است. افزایش امید به زندگی بدون تعدیل سن بازنشستگی یا حق بیمه، حجم تعهدات بیمه‌گران را به شدت بالا می‌برد. در نتیجه، برای حفظ این تعادل، بیمه‌گران ناچار به افزایش نرخ بیمه، کاهش مستمری یا بالا بردن سن بازنشستگی خواهند بود. در غیر این صورت بار مالی پرداخت مستمری‌ها معمولا به دوش دولت‌ها خواهد افتاد. همچنین نبود چنین تعادلی باعث نقض عدالت بین‌نسلی می‌شود. نسل جوان مجبور به پرداخت سهم بالاتری از درآمد خود می‌شود که می‌تواند به نارضایتی اجتماعی، کاهش انگیزه کار و حتی فرار نیروی کار منجر شود. برای فردی که ۳۵ سال کار می‌کند و ۱۵ سال مستمری می‌گیرد، نسبت متعادلی بین کار و بازنشستگی وجود دارد. اما اگر سال‌های بازنشستگی به ۲۵ سال برسد، شکاف مالی قابل‌توجهی ایجاد می‌شود که پوشش آن نیازمند اصلاحات ساختاری است. به طور کلی از دهه ۲۰۱۰ به بعد، اکثر کشورهای OECD سن بازنشستگی را افزایش داده‌اند و مزایای زودهنگام برای مشاغل سخت را کاهش یا مشروط کرده‌اند. در ایران نیز، در اسفند ۱۴۰۳ سن بازنشستگی افزایش یافت. اکنون اختلاف سن بازنشستگی و امید به زندگی در ایران، تقریبا ۱۵ سال است.